Priče uklesane u kamenu

Jedan od najprepoznatljivijih istorijskih prostora Trebinja, gdje se u kamenim zidinama, uskim ulicama i starim građevinama susreću bogata istorija, arhitektura i duh grada.

Srpski pravoslavni manastir smješten na obalama Trebišnjice, nedaleko od Trebinja. Poznat je po bogatoj istoriji, ostacima prvobitne crkve iz 4. vijeka, živopisima, duhovnom značaju i tradiciji proizvodnje vina u manastirskim podrumima koji datiraju od 15. vijeka.

Hercegovačka Gračanica, smještena na vrhu brda Crkvina iznad Trebinja, jedno je od najprepoznatljivijih mjesta grada. Podignuta je po želji Jovana Dučića, čiji se grob nalazi u crkvi, a iz njenog dvorišta pruža se jedan od najljepših pogleda na Trebinje, Trebišnjicu, Leotar i okolna brda.

Manastir Svetog Đorđa na Braveniku vezuje se za 13. vijek i vrijeme Svetog Save i dinastije Nemanjića. Ostaci ranijih temelja i grobovi oko hrama ukazuju na dugu tradiciju crkvenog života na ovom prostoru. Manastir je u 18. vijeku spaljen i razoren, a prema predanju tada je stradalo 14 monaha. Novi hram podignut je 1901. godine i postao saborna crkva cijele Zubačke visoravni. Nakon višedecenijskog propadanja, obnovljen je 1989. godine, a danas ponovo živi kao aktivan manastir sa monaškim i bogoslužbenim životom.

Izgrađena je u 17. vijeku na temeljima stare crkve, a poslije rušenja od Austrije obnovljena je 1878. godine. Na jednom kamenu, koji je uzidan u priprati hrama, vidi se natpis – ...Župan Krnje... iz 1224. godine – tako da postoji mogućnost da je hram bio centar župe Korjenići ili Vrm, za vrijeme župana u 13. vijeku. Hram je jednobrodni sa zvonikom na preslicu, a živopisan je u 17. vijeku rukom zografa Vasilija.

Rimski most u Vučijoj svjedoči o dugoj istoriji puteva Hercegovine. Most se nalazi na rijeci Sušici, na lokaciji nekadašnjeg rimskog puta koji je vodio od Dubrovnika za Crnu Goru. Smatra se da je sagrađen u 13. vijeku kada i obližnje Vrmske kule.

Tunel na nekadašnjoj ruti stare uskotračne željeznice Ćiro

Džamija Župa jedna je od najstarijih džamija u trebinjskom kraju. Smatra se da je sagrađena u prvoj polovini 16. vijeka, za vrijeme vladavine sultana Ahmeda. Ova džamija je krajem 19. vijeka sa svoje prvobitne lokacije premještena na današnju lokaciju zbog gradnje željezničke pruge.

Pored ove crkve 1907. godine pronađen je nadgrobni natpis župana Pribiše iz 1241. godine i trebinjskog župana Grda iz 1180. godine, koji predstavlja najstariji otkriveni ćirilični natpis na području Bosne i Hercegovine. Sadašnja crkva Sv. Jovana Krstitelja obnovljena je 1929. godine. Na praznik Rođenja Sv. Jovana osvećenje je obavio tadašnji Episkop Zahumsko-hercegovački Jovan, o čemu postoji svjedočanstvo na antiminsu.

Arslanagića most najpoznatiji je spomenik iz turskog perioda u Trebinju i ima veoma značajno mjesto u balkanskoj arhitekturi 16. vijeka. Most je kao zadužbinu za svog poginulog sina u borbi sa Mlečanima izgradio Mehmed-paša Sokolović 1574. godine, za vrijeme turske okupacije. Kada su Turci 1687. godine potisnuti iz Herceg Novog, mnoge turske porodice su se iz ovog grada doselile u Trebinje. Među njima je bio i izvjesni Arslan-aga. On je dobio posjede istočno od Trebinja: na Zupcima, Necvjeću i Jasenu, te pravo da naplaćuje mostarinu preko mosta na Trebišnjici. Po njemu se, od tada, most naziva Arslanagića most. Izgradnjom hidroenergetskog sistema na Trebišnjici 1965. godine most se našao pod vodom akumulacionog jezera. Po zahtjevu Zavoda za zaštitu spomenika kulture most je demontiran i prenesen nizvodno 1966. godine prilikom pražnjenja akumulacije.

Muzej Hercegovine u Trebinju čuva i predstavlja bogato kulturno-istorijsko nasljeđe ovog kraja. Kroz arheološke, istorijske, etnološke i umjetničke zbirke posjetioci mogu upoznati prošlost Hercegovine i život njenih stanovnika kroz različite epohe.

Sultan Ahmedova džamija, poznata i kao Careva džamija, čuva trag osmanskog perioda u Trebinju. Smještena u istorijskom gradskom jezgru, zajedno sa drugim sakralnim objektima svjedoči o slojevitosti grada u kojem su se kroz vijekove susretale različite kulture i tradicije.

Osman-pašina džamija nalazi se unutar zidina Starog grada i jedan je od najvrednijih primjera osmanske arhitekture u Trebinju. Podignuta je 1726. godine, a gradili su je dubrovački majstori, zbog čega se u njenoj arhitekturi prepoznaju i mediteranski elementi.

Saborni hram Svetog Preobraženja Gospodnjeg nalazi se u srcu Trebinja i predstavlja jedan od najvažnijih duhovnih i arhitektonskih simbola grada. Njegov položaj u gradskom jezgru čini ga prirodnim dijelom šetnje kroz istorijsko Trebinje, zajedno sa parkom, trgovima i drugim znamenitostima. Saborni hram Sv. Preobraženja Gospodnjeg izgrađen je kao jednobrodna bazilika sa visokim sjevernim i južnim transeptima na sredini hrama (sa vratima) i zatvorenim zvonikom na zapadu (sa tri velika zvona). Gradnja hrama je započeta 1898. godine, a završena 1908. godine, kada je i osvećen od strane Mitropolita Dabro-bosanskog i hercegovačkog Svetog Petra Zimonjića. Hram je obnovljen 2002. godine, kada je na zvonik stavljen novi pozlaćeni krst. Ikone na ikonostasu je slikao akademski slikar i umjetnik Atanasije Popović. U hramu se čuva kao blagoslov mitra Svetog Vasilija Tvrdoškog i Ostroškog, Mitropolita Hercegovačkog.

Katolička katedrala Rođenja Blažene Djevice Marije jedan je od značajnih sakralnih objekata Trebinja i svjedočanstvo bogate i slojevite istorije grada.

Crkva Svetog Ilije se nalazi na vrhu Ilijinog brda (Ilijina glavica) u selu Mesari je trikonhos, koji je više puta prepravljan. Posljednji put, prema natpisu na arhitravnoj gredi, bilo je to 1897. godine. Ova crkva ima preromanički stilski karakter, te se smatra da je vjerovatno i prvobitna crkva sagrađena u periodu od IX do XI vijeka. Spada među najstarije građevine u Hercegovini. Crkva Svetog Ilije sa praistorijskom grobnom gomilom (tumulusom) i nekropolom sa stećcima u Mesarima proglašena je za nacionalni spomenik BiH 2008. godine.

Crkva Sv. Klimenta, u narodu poznata kao Klimentica, tipična mediteranska srednjovjekovna crkvica od kamena, nalazi se na desnoj obali rijeke Trebišnjice, u selu Mostaći. Smatra se jednom od najstarijih crkvi u našem kraju. Ova crkva zanimljiva je zbog svog živopisa kojim su ukrašene sve zidne površine od vrha do dna. Dekoracija ove crkve, zajedno sa drugim značajnim crkvama iz perioda turske okupacije naših krajeva, ima prije svega veliku vrijednost kao kulturno-istorijski spomenik.

Hram Svete Petke – Paraskeve u Mostaćima, u Trebinjskom polju, predstavlja lijep primjer tradicionalne hercegovačke sakralne arhitekture s početka XIX vijeka. Građen je od kamena i karakterističan je po kamenom krovu, koji mu daje prepoznatljiv izgled i skladno ga povezuje sa hercegovačkim pejzažom. Smješten među poljima i vinogradima Trebinjskog kraja, hram pruža priliku da se upozna mirnija, ruralna strana Trebinja i njegova vjekovna vjerska tradicija. Sveta Liturgija služi se na dan hramovne slave.

Manastir Duži je srpski pravoslavni manastir bogate istorije, smješten u plodnom Popovom polju. Posvećen je Pokrovu Presvete Bogorodice i poznat po svojoj duhovnoj tradiciji, istoriji i vezi sa manastirom Tvrdoš.

Po predanju, hram je sagrađen u pretkosovskom periodu, vjerovatno u XIV vijeku, iako tačna godina gradnje nije poznata. Predanje kaže da se Vlatko Vuković sa svojom vojskom pričestio u ovom hramu prije polaska na Kosovsku bitku. Hram je služio sve do Drugog svjetskog rata, kada je razoren. Crkvena porta je nekada bila groblje, a kasnije je služila kao poligon za obuku JNA sve do 1990. godine. Blagoslovom blaženopočivšeg Episkopa Atanasija i zalaganjem mjesnog paroha i crkvenog odbora, hram je obnovljen zahvaljujući prilozima vjernika i vraćen u prvobitno stanje. Ponovo je opremljen za bogosluženje i osvećen 1998. godine.

Stari grad Klobuk bio je jedan od najimpozantnijih srednjovjekovnih gradova-tvrđava ovog kraja. Smješten je oko 30 km od Trebinja, na strmim liticama iznad rijeke Sušice, što mu je pružalo izuzetno prirodno zaštićen položaj. Do tvrđave se danas prilazi sa zapadne strane, sa puta Trebinje–Nikšić. Klobuk se pominje još u djelima vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita, prije više od hiljadu godina. Grad je teško stradao 1878. godine nakon napada austrougarske vojske, a danas su sačuvani uglavnom ostaci njegovih zidina. Klobuk je proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2006. godine, a dodatnu popularnost stekao je kao jedna od lokacija na kojima je sniman film Na mliječnom putu Emira Kusturice, sa Monikom Beluči u glavnoj ulozi.

Stari grad Mičevac nalazi se na desnoj obali Trebišnjice, u blizini naselja Arslanagića most. Prema predanju, podigao ga je vojvoda Mičeta, po kojem je grad i dobio ime. Grad su činili tvrđava na uzvišenju i predgrađe smješteno ispod nje, odakle se pružao dobar pregled okolnog područja. Mičevac se prvi put pominje još 1042. godine, a zahvaljujući položaju imao je važnu ulogu u zaštiti komunikacije između Dubrovnika i zaleđa. Njegov trgovački značaj potvrđuje i podatak da se u gradu tokom XV vijeka pominje carina. Danas su sačuvani ostaci nekadašnjeg utvrđenog grada, koji je zaštićen kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Kola na Trebišnjici su nekoliko vijekova star sistem navodnjavanja i jedan od simbola Trebinja. Mirni riječni ambijent, zelenilo i karakteristični kraški pejzaž čine ovo mjesto pogodnim za predah i uživanje u prirodi.

Petropavlov manastir je drevni pravoslavni manastirski kompleks u blizini Trebinja, posvećen Svetim apostolima Petru i Pavlu. Okružen prirodom i bogatim istorijskim nasljeđem, predstavlja važno duhovno i kulturno mjesto Hercegovine. Prostor oko današnjeg manastira Sv. Apostola Petra i Pavla, zajedno sa nekropolom stećaka je područje koje je od marta 2003. godine proglašeno nacionalnim spomenikom BiH. Obuhvata ostatke crkve Sv. Petra (4. vijek), koji se nalaze ispod današnje crkve, sagrađene 1906. godine i ostatke crkve Sv. Pavla (5. vijek), obnovljene 2007. godine. Današnja crkva Sv. Petra je tipična za ovo podneblje, jednostavne osnove i skromnih dimenzija, sa apsidom prekrivenim kamenim pločama, kao i popločanom unutrašnjošću i drvenim ikonostasom. Crkva Sv. Pavla se nalazi neposredno uz crkvu Sv. Petra, sa njene južne strane. Prema dostupnoj arhivskoj građi i arheološkim nalazima smatra se da je ova crkva služila kao saborni hram u kome su obavljana bogosluženja, dok je trikonhos sa krstionicom (otkriven 2001. godine) posvećen Apostolu Pavlu služio za krštenja i sahranjivanje vjernika.

Pavlova pećina nalazi se u neposrednoj blizini Petropavlovog manastira i povezana je sa bogatom duhovnom tradicijom ovog kraja. Prirodni ambijent pećine dodatno upotpunjuje doživljaj jednog od značajnih svetih mjesta Hercegovine. Prema drevnom predanju, u ovoj pećini, stanovnike ondašnje Hercegovine je krstio Sveti Pavle. Istorijske činjenice su neosporne: Sv.Tit, učenik Sv. Pavla, krstio je narod po ondašnjoj Dalmaciji i Liburniji. Put Scodra – Salona koji je prve hrišćane odveo u Rim, prolazio je preko područja današnje Hercegovine, a jedan njegov ogranak vodio je ravnicom ispod same Pavlove pećine. Prema Sv. Epifaniju, u ove krajeve Sv. Pavle je došao 57. godine, a Sv. Luka 58. godine. Arheolozi su tragove prvih hrišćanskih zajednica otkrili u mjestu Paniku, u okviru antičkog urbanog kompleksa u kojem je, u kompoziciji podnog mozaika, prikazan Orfej koji na desnoj ruci ima tri znaka krsta. Prema predanju, voda iz Pavlove pećine pomaže nerotkinjama i djevojkama koje žele da se udaju.

Mrkonjići su rodno mjesto Svetog Vasilija Ostroškog i Tvrdoškog, jednog od najpoštovanijih svetitelja Srpske pravoslavne crkve. Selo čuva uspomenu na njegov život i porijeklo, a posjeta ovom mjestu pruža uvid u duhovnu tradiciju i nasljeđe Popovog polja. U crkvi podignutoj na mjestu njegove rodne kuće čuvaju se mošti Svete Ane, majke Svetog Vasilija.

Tvrđava Strač jedno je od najzanimljivijih austrougarskih utvrđenja u okolini Trebinja i slovi za jedno od najvećih fortifikacijskih objekata ovog tipa na Balkanu. Podignuta je na oko 750 m nadmorske visine, jugoistočno od Trebinja, na strateški izuzetno dobro odabranom položaju. Ono što Strač posebno izdvaja od drugih tvrđava u okolini jeste njena građevinska koncepcija – veliki dio kompleksa ukopan je u stijenu i zemlju, dok su spolja vidljivi samo dijelovi masivnih kamenih zidova i fortifikacijskih elemenata. Unutrašnjost čine podzemne prostorije, hodnici i različiti vojni sadržaji, što tvrđavi daje karakterističan, gotovo podzemni izgled i epitet „najmističnije“ trebinjske tvrđave. Sa položaja tvrđave pruža se širok pogled prema Zupcima, Petrovom polju, Trebinjskoj šumi i Trebinju. Danas Strač privlači ljubitelje istorije, arhitekture, avanture i fotografije. Do Strača vodi obilježena makadamska i hiking staza, a usput možete svratiti i do novog vidikovca sa panoramskim pogledom.

Crkva Svetog Arhanđela Mihaila u Ugarcima pripada sakralnom nasljeđu ruralne Hercegovine, gdje su crkve vijekovima bile mnogo više od mjesta molitve – bile su mjesta okupljanja i čuvari lokalnog id...

Džamija Muje Kotezlije smatra se najstarijom džamijom u Hercegovini. O njenom graditelju nema mnogo sačuvanih podataka. Prema predanju, Mujo Kotezlija bio je sultanov namjesnik koji je dijelio zemlju Popovog polja i ubirao porez, a od tih prihoda sagradio je džamiju za potrebe lokalnog stanovništva. Pored džamije, podigao je i dvije čatrnje, više kula i čardaka, kao i stambene objekte, od kojih danas nema sačuvanih tragova.

U selu Radmilovića Dubrava, u blizini Bileće, nalazi se značajan arheološki lokalitet Grebnice – Bunčići, koji objedinjuje praistorijski grobni tumulus i srednjovjekovnu nekropolu sa stećcima. Lokalitet svjedoči o dugom kontinuitetu korištenja ovog prostora, od praistorijskih perioda do srednjeg vijeka. Stećci su karakteristični srednjovjekovni nadgrobni spomenici koji su nastajali uglavnom od druge polovine 12. do 16. vijeka na prostoru današnje Bosne i Hercegovine, ali i dijelovima Hrvatske, Crne Gore i Srbije. Predstavljaju jedno od najprepoznatljivijih kulturno-istorijskih obilježja srednjovjekovne Hercegovine. Njihova brojnost, različiti oblici i bogata dekoracija svjedoče o razvijenoj kamenoklesarskoj tradiciji, društvenom životu i kulturnim običajima srednjovjekovnog stanovništva. Nekropola Grebnice – Bunčići posebno je značajna zbog velikog broja stećaka i raznovrsnosti njihovih oblika i ukrasa. Na lokalitetu su zabilježene ploče, sanduci, visoki sanduci, sljemenjaci, krstače, stubovi i nišani, dok se na pojedinim spomenicima mogu uočiti dekorativni motivi poput arkada, povijene lozice sa trolistovima, krstova, rozeta, kružnih vijenaca, mreža rombova i tordiranih ukrasa. Ovi motivi predstavljaju vrijedan izvor za proučavanje umjetnosti i simbolike srednjovjekovnog perioda. Posebnu vrijednost nekropole predstavljaju natpisi uklesani na pojedinim stećcima. Stariji istraživači zabilježili su ukupno sedam natpisa, dok su kasnijim pregledima jasno evidentirana dva. Natpisi pominju Bunca Rušovića, Crijepa i Raška Vlahovića, a njihovo prisustvo dodatno potvrđuje istorijski i dokumentarni značaj nekropole. Dio stećaka sa lokaliteta tokom vremena je izmješten. Dva reprezentativna visoka sanduka, ukrašena scenama kola, ptica i životinja, kao i prikazom konjanika i natpisom koji se povezuje sa Vukšom Dubčevićem, danas se nalaze u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Prema usmenim podacima lokalnog stanovništva, još jedan stećak sa ovog područja ranije je prenesen u Zagreb. U neposrednoj blizini nekropole nalazi se lokalitet Drežnica, gdje se, prema podacima vezanim za tradiciju ovog kraja, kamen obrađivao i koristio za izradu stećaka. Ovaj podatak dodatno ukazuje na razvijenu lokalnu kamenoklesarsku djelatnost i povezanost nekropole sa širim kulturnim pejzažom Bilećkog kraja. Posebnost lokaliteta Grebnice – Bunčići ogleda se i u prisustvu praistorijskog tumulusa. Grobne gomile ovog tipa karakteristične su za praistorijski period i predstavljaju važan dio arheološkog nasljeđa Hercegovine. Tumulus na ovom lokalitetu danas predstavlja vidljiv trag mnogo starije prošlosti prostora na kojem je kasnije formirana srednjovjekovna nekropola. Tumulus je približno 10 metara u prečniku i oko 1,5 metara visine. Njegovi dijelovi obrasli su niskim rastinjem i drvećem, dok se na samom tumulusu i u njegovoj neposrednoj blizini nalaze pojedini stećci. Šire područje Bileće poznato je po bogatom arheološkom i kulturno-istorijskom nasljeđu. Tragovi ljudskog prisustva sežu duboko u praistoriju, dok su kasniji periodi ostavili brojne ostatke rimskog i srednjovjekovnog života. U rimsko doba značajno središte ovog kraja bilo je na području današnjeg Panika, gdje se nalazio rimski grad Leusinium. U njegovoj blizini nalazio se i most preko Trebišnjice, o čijoj obnovi u periodu Flavijevaca svjedoči sačuvani natpis. Bileća se u pisanim izvorima prvi put pominje 1286. godine pod nazivom Bilechia. Tokom srednjeg vijeka nalazila se na važnim komunikacijama koje su povezivale unutrašnjost Hercegovine sa primorjem, što je doprinijelo razvoju ovog prostora. U širem području Bileće nalaze se i ostaci srednjovjekovnih utvrđenja, među kojima se izdvaja Torič. Lokalitet Grebnice – Bunčići zbog toga nije samo nekropola stećaka, već dio šireg kulturnog pejzaža koji svjedoči o višeslojnoj istoriji Bilećkog kraja. Spoj praistorijskog tumulusa, srednjovjekovne nekropole, kamenoklesarske tradicije i prirodnog ambijenta čini ga vrijednim mjestom za upoznavanje kulturnog nasljeđa Hercegovine.

Na obali Bilećkog jezera, u Bileći, nalazi se vještačka nekropola stećaka nastala kao rezultat velike akcije zaštite srednjovjekovne kulturne baštine prije formiranja akumulacije Bilećkog jezera. Izgradnjom hidroenergetskog sistema na Trebišnjici i formiranjem akumulacije, dolina Trebišnjice je tokom druge polovine 20. vijeka doživjela velike promjene. Pod vodama jezera našli su se brojni objekti, naselja i arheološki lokaliteti, među kojima i veliki broj srednjovjekovnih stećaka. Prije potapanja, stručne ekipe su sistematski evidentirale kulturno-istorijske spomenike na ugroženom području i preduzimale mjere za njihovu zaštitu i izmještanje. Tokom istraživanja 1960. godine stećci su evidentirani na deset lokaliteta u dolini Trebišnjice: Izvor, Zadublje, Orah, Mistihalj, Panik, Sveti Đurađ, Grobnice I, Grobnice II, Mostište i Gornje selo. Na ovim lokalitetima zabilježeno je ukupno 467 stećaka. Najveće nekropole nalazile su se u Mistihalju, sa 178 stećaka, i Paniku, sa 103 stećka. Kako bi se sačuvali najznačajniji spomenici, dio stećaka je izmješten na sigurnije lokacije. Sa Vrela Trebišnjice prenesene su dvije ploče, iz područja Miruše–Kolanjevići šest ploča, iz Panika 75 spomenika, a iz Oraha tri. Oni su preneseni na novu lokaciju u Bileći, gdje je formirana vještačka nekropola. Prema evidenciji Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, lokalitet je zaštićen kao Vještačka nekropola sa 84 stećka na obali Bilećkog jezera u Bileći. Zaštita ovog lokaliteta potvrđuje njegovu vrijednost kao dijela kulturno-istorijskog nasljeđa Bileće i Hercegovine. Sudbina stećaka vezana je za širu priču o potapanju doline Trebišnjice. Dio spomenika nije bilo moguće izmjestiti, pa je ostao na prvobitnim lokalitetima i danas se nalazi pod vodama Bilećkog jezera. Posebno se navodi nekropola u Čepelici, gdje je ostalo oko 60 stećaka. Pored izmještanja stećaka, uoči potapanja sprovedena su i značajna arheološka istraživanja šireg područja. Posebno je značajan Panik, gdje su se nalazili ostaci rimskog naselja Leusinium i drugi arheološki nalazi. Dio pokretnih nalaza, kao i reprezentativni fragmenti rimske arhitekture, mozaika i fresaka, spašen je i prenesen u muzejske zbirke. Manastiri Dobrićevo i Kosijerevo takođe su izmješteni na nove lokacije, dok je poznati Arslanagića most prenesen na novu lokaciju južnije od prvobitnog položaja. Stećci sa prostora Bilećkog jezera pripadaju širokoj tradiciji srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika karakterističnih za prostor Bosne i Hercegovine i susjednih područja. Njihovi oblici i ukrasi predstavljaju važan izvor za proučavanje srednjovjekovne umjetnosti, društva i običaja. Posebnu vrijednost imaju stećci sa natpisima i ukrasima, koji su tokom istraživanja izdvojeni i zaštićeni. Dio reprezentativnih primjeraka prenesen je u muzejske zbirke, među kojima se posebno izdvaja Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Danas vještačka nekropola u Bileći predstavlja materijalni trag jednog kulturnog pejzaža koji je u velikoj mjeri nestao pod vodama akumulacije. Stećci su sačuvani zahvaljujući organizovanoj akciji istraživanja, dokumentovanja i izmještanja kulturnih dobara prije potapanja doline. Posjeta nekropoli zato pruža mogućnost da se upozna ne samo srednjovjekovna baština Bileće, već i šira priča o dolini Trebišnjice – prostoru koji je kroz vijekove bio mjesto života, komunikacija i kulturnog razvoja, a čiji su brojni tragovi danas skriveni ispod površine Bilećkog jezera. Vještačka nekropola stećaka u Bileći predstavlja sačuvani dio srednjovjekovne baštine nekadašnje doline Trebišnjice i važan podsjetnik na kulturno nasljeđe koje je nestalo pod vodama akumulacije.

Nekropola stećaka Bijela Rudina, na području opštine Bileća, predstavlja vrijedan dio srednjovjekovnog kulturnog nasljeđa istočne Hercegovine. Lokalitet je evidentiran među zaštićenim kulturno-istorijskim dobrima Bosne i Hercegovine kao Nekropola stećaka Bijela Rudina. Bijela Rudina pripada prostoru Bilećkih Rudina, području koje je poznato po izuzetno bogatom arheološkom nasljeđu. Na ovom prostoru registrovani su tragovi ljudskog prisustva iz različitih istorijskih perioda, uključujući praistorijske tumule, srednjovjekovne nekropole i druge arheološke ostatke. Arheološka istraživanja Bilećkih Rudina ukazuju na značaj ovog prostora još u praistorijskom periodu, kada su na širem području evidentirane brojne kamene grobne gomile odnosno tumuli. Poseban značaj nekropoli daju stećci – srednjovjekovni nadgrobni spomenici karakteristični za prostor Bosne i Hercegovine i susjednih krajeva. Na pojedinim stećcima sa Bijele Rudine zabilježeni su ukrasni motivi, među kojima se u stručnoj literaturi navode i primjerci sa složenim geometrijskim i figuralnim elementima. Lokalitet Bobotov Dub na Bijeloj Rudini navodi se u stručnoj literaturi o ornamentici stećaka, što potvrđuje umjetničku vrijednost pojedinih spomenika. Zanimljivost ovog prostora predstavlja i njegova povezanost sa starijim arheološkim slojevima. Na području Bijele Rudine istraživani su i praistorijski kameni tumuli, pa se na relativno ograničenom prostoru mogu pratiti tragovi različitih načina sahranjivanja kroz veoma dug vremenski period. Nekropola Bijela Rudina tako je dio šireg kulturnog pejzaža Bilećkih Rudina, u kojem se prepliću praistorijsko, antičko i srednjovjekovno nasljeđe. Stećci danas predstavljaju najvidljiviji trag srednjovjekovnog perioda i svjedoče o značaju ovog prostora u prošlosti.

U pravoslavnom groblju sačuvano je 210 stećaka u obliku ploča, sarkofaga, sanduka i krstova. Mnogi su ukrašeni. Među stećcima nalaze se temeljni zidovi manje crkvene građevine.

Ostaci Predojevića crkve nalaze se u selu Prijevor, u opštini Bileća, na prostoru bogatom arheološkim tragovima iz različitih istorijskih perioda. Lokalitet je evidentiran među zaštićenim kulturno-istorijskim dobrima Bosne i Hercegovine kao „Prijevor, Srbac – Ostaci Predojevića crkve“. Ostaci crkve smješteni su u prostoru obraslom hrastovom šumom i šibljem, na praistorijskom tumulu. Prema stručnom opisu lokaliteta, sačuvani ostaci crkve imaju spoljašnje dimenzije približno 7,90 × 4,90 metara. Posebnu pažnju privlači kameni portal sa uklesanim ukrasima. Na njegovim bočnim stranama zabilježene su predstave sunca i polumjeseca, dok se u središnjem dijelu portala nalazi uklesani krst, uz dodatne ornamentalne elemente. U neposrednoj blizini crkve nalaze se stećci, srednjovjekovni nadgrobni spomenici, od kojih su mnogi danas u lošem stanju – pojedini su utonuli u zemlju, prelomljeni ili obrasli mahovinom. Prisustvo crkvenih ostataka, stećaka i praistorijskog tumula na istom prostoru čini ovaj lokalitet posebno zanimljivim za razumijevanje dugog kontinuiteta korištenja ovog pejzaža. Naziv Predojevića crkva povezan je sa lokalnom tradicijom i predanjima o srednjovjekovnom rodu Predojevića, koji se u istorijskim izvorima vezuje za područje Bileće i šire Bilećkih Rudina. Stručna literatura navodi da se Predojevići u dubrovačkim izvorima pominju već 1356. godine, a da je njihovo osnovno područje bilo na prostoru Bilećkog polja i njegove okoline. Sa ovim lokalitetom posebno je povezano predanje o Hasan-paši Predojeviću, osmanskom vojskovođi s kraja 16. vijeka, prema kojem je crkva navodno podignuta u 16. vijeku i povezana sa njegovom porodicom. Međutim, ovo treba posmatrati kao lokalno istorijsko predanje, a ne kao nesumnjivo potvrđenu činjenicu. Savremena arheološka literatura upravo ovaj lokalitet koristi kao primjer za proučavanje prelaza iz kasnosrednjovjekovnog u ranoosmanski period. Lokalitet je posljednjih godina dodatno dokumentovan savremenim metodama. U okviru projekta dokumentovanja arhitektonskog kulturnog nasljeđa izvršena su snimanja korištenjem GNSS tehnologije, terestričkog laserskog skenera i bespilotne letjelice, čime je omogućeno izrada detaljne digitalne dokumentacije i fotorealističnog prikaza ostataka crkve i njenog neposrednog prostora. Ostaci Predojevića crkve predstavljaju vrijedan arheološki lokalitet u kojem se na jednom mjestu susreću tragovi praistorijskog, srednjovjekovnog i osmanskog perioda. Sačuvani kameni portal, stećci i prahistorijski tumul daju lokalitetu posebnu vrijednost i čine ga zanimljivim dijelom kulturno-istorijske baštine Bileće.

Manastir Dobrićevo nalazi se oko 12 km južno od Bileće, u selu Orah, u blizini Bilećkog jezera. Prvobitno se nalazio uz rijeku Trebišnjicu, a 1967. godine, zbog potapanja područja prilikom stvaranja Bilećkog jezera, manastir je pažljivo prenesen kamen po kamen na današnju lokaciju. Smatra se jednim od najznačajnijih srpskih srednjovjekovnih manastira u Hercegovini, a njegovo porijeklo vezuje se za period Nemanjića. Manastirska crkva posvećena je Vavedenju Presvete Bogorodice, a posebno je zanimljiva zbog spoja raškog i gotičkog arhitektonskog stila. Veliku vrijednost predstavljaju sačuvane freske iz različitih perioda, među kojima su i radovi poznatog slikara Georgija Mitrofanovića. Posebno se izdvaja freska Tajne večere, na kojoj je Hristos prikazan sa strane, a ne u sredini kompozicije. Dobrićevo je vijekovima bilo važno duhovno i kulturno središte, mjesto pismenosti, okupljanja i pomirenja. Danas je ponovo značajno mjesto vjerskog i kulturnog života, a posebno veliki broj ljudi okuplja se tokom tradicionalnog Dobrićevskog sabora.

Tvrđava Drakuljica, odnosno nekadašnje austrougarsko vojno utvrđenje, nalazi se na uzvišenju iznad Bilećkog jezera, u blizini Bileće. Utvrđenje je izgrađeno nakon uspostavljanja austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini i predstavljalo je jednu od osam fortifikacija na okolnim visovima koje su činile odbrambeni sistem Bileće. Drakuljica je bila dio šireg sistema austrougarskih vojnih utvrđenja koja su štitila prostor Bileće i pravce prema unutrašnjosti Hercegovine i granici sa Crnom Gorom. Utvrđenja su međusobno bila povezana kaldrmisanim putevima, čiji se pojedini ostaci i danas mogu uočiti na terenu. Drakuljica se nalazila na važnom položaju iznad pravca Bileća–Trebinje, odnosno u blizini raskrsnice starog puta Bileća–Trebinje, koji je danas potopljen, i savremenog magistralnog puta koji prati obalu jezera. Novija istraživanja lokaliteta preciznije ga smještaju u sistem austrougarskih fortifikacija građenih 1883–1884. godine. Na topografskim kartama utvrđenje je označeno kao „Werk V Drakuljac“, što ga svrstava u fortifikacije tog sistema. Prema podacima kustosa-istoričara Muzeja Hercegovine, Drakuljica je bila tipsko utvrđenje sa artiljerijskom platformom i prostorom za smještaj vojnika. Njena artiljerijska platforma mogla je primiti do deset topova, dok je za dopremanje municije iz podzemnih skladišta bio ugrađen i lift. Vojni značaj Drakuljice naročito je došao do izražaja tokom Prvog svjetskog rata, kada je širi prostor Bileće imao važnu ulogu u vojnim operacijama na području istočne Hercegovine. U blizini utvrđenja tada su izgrađene i kaverne, odnosno ukopana skloništa u stijeni namijenjena zaštiti vojnika od artiljerijskih napada. Tokom Drugog svjetskog rata, fortifikacijski sistem je dodatno ojačan, a na području Drakuljice sačuvani su ostaci kružnih bunkera iz tog perioda. Drakuljica je danas sačuvana u vidu ostataka fortifikacijskog kompleksa, koji svjedoče o načinu gradnje i vojnoj arhitekturi Austro-Ugarske na prostoru Hercegovine. Njena posebna vrijednost proizlazi i iz položaja na uzvišenju iznad jezera, odakle se pruža širok panoramski pogled na Bilećko jezero i okolne planinske predjele. Lokalitet je vidljiv i sa druge strane jezera, što dodatno naglašava njegov dominantan položaj u pejzažu. Danas Drakuljica predstavlja zanimljivu tačku za povezivanje vojne istorije, kulturnog nasljeđa i aktivnog turizma. Njena lokacija omogućava povezivanje obilaska utvrđenja sa pješačkim i biciklističkim turama, fotografisanjem i istraživanjem drugih austrougarskih fortifikacija u okolini Bileće. Turistička organizacija opštine Bileća već je uvrštava među lokalne znamenitosti, ističući njen istorijski značaj i atraktivan položaj iznad jezera.

Rusko groblje u Bileći nalazi se unutar gradskog (pravoslavnog) groblja i predstavlja važan istorijski lokalitet koji svjedoči o boravku ruske emigracije u Hercegovini nakon Oktobarske revolucije. Zvanični podaci opštinskih organa i izvještaji novinskih agencija donose sljedeće ključne istorijske i administrativne činjenice o ovom lokalitetu: između 1921. i 1925/1926. godine u Bileći je boravio ruski Donski kadetski korpus carske Rusije. Brojao je između 300 i 400 pitomaca, oficira, profesora i pratećeg osoblja. Ruski emigranti su po dolasku zatekli razrušenu kasarnu iz austrougarskog perioda, potpuno je obnovili i u njoj organizovali život, ostavivši dubok trag u kulturnom i privrednom razvoju Bileće. Korpus se u Bileći zadržao do sredine 1920-ih, nakon čega se preselio u Goražde, a potom u Belu Crkvu. Na ovom ograđenom prostoru sahranjeno je dvadesetak pripadnika pomenutog korpusa koji su preminuli tokom boravka u izbjeglištvu. Danas je fizički vidljivo i sačuvano šest starih nadgrobnih spomenika s ruskim natpisima. Pored istorijskih grobova kadeta, unutar ove cjeline podignut je i noviji mermerni spomenik Sergeju Vladimiroviču Melešku, ruskom dobrovoljcu koji je poginuo u redovima Hercegovačkog korpusa tokom rata u BiH 1990-ih. Lokaliteti su dodatno privukli pažnju javnosti zbog pretpostavki da je na ovom groblju sahranjen general carske ruske vojske Nikolaj Antonovič Mitkijevič-Žoltok (pradjed ruskog političara Dmitrija Rogozina), mada precizni materijalni dokazi za to ne postoje. Svake godine u julu, povodom godišnjice stradanja ruske carske porodice Romanov, na ovom groblju se održava zvanični parastos i pomen. Među oficirima je bio i pjesnik Mišo Zaljenski, koji je bio toliko očaran hercegovačkim pejzažom da je napisao čuvenu rusku pjesmu posvećenu rijeci Trebišnjici, koja se i danas pominje u hronikama belogardejaca. Groblje danas stoji kao spomenik sudbini ljudi koji su izgubili svoju domovinu, ali su u hercegovačkom kamenu ostavili civilizacijski pečat i sjećanje koje lokalno stanovništvo kroz pomen i održavanje čuva već više od jednog vijeka.

Mala crkvica na ostrvu usred Bilećkog jezera — jedan od najprepoznatljivijih i najfotografisanijih prizora cijelog kraja. Crkvica je podignuta krajem devedesetih godina prošlog vijeka na ostrvcetu usred Bilećkog jezera, oslonjena na neobičnu konstrukciju stubova iznad nivoa vode. Posvećena je Svetom proroku Iliji, a do nje se, u zavisnosti od nivoa jezera, ponekad može preći i pješice po plitkoj grebeni. Zajedno sa okolnim krečnjačkim brdima, ostrvska crkvica čini jedan od najprepoznatljivijih prizora Bilećkog jezera i redovno se našla na naslovnicama turističkih materijala o kraju. Najljepše se doživljava u rano jutro ili pred zalazak sunca, kada se odslikava u mirnoj površini vode.

U krševitom pejzažu između Bileće i Gacka, u blizini sela Korita, nalazi se Korićka jama, prirodni kraški fenomen koji je, zbog događaja iz Drugog svjetskog rata, postao jedno od najznačajnijih mjesta stradanja i sjećanja u Hercegovini. Danas je Korićka jama mjesto tišine, pijeteta i sjećanja. Uz samu jamu nalazi se spomen-obilježje i kapela, dok je u selu Korita podignuta spomen-kosturnica u kojoj su sahranjeni posmrtni ostaci žrtava. Početkom juna 1941. godine, u prvim mjesecima Drugog svjetskog rata na prostoru tadašnje Nezavisne Države Hrvatske, ustaške formacije počinile su masovni zločin nad srpskim civilima iz sela Korita i okolnih krajeva. Prema do sada utvrđenim podacima, 134 osobe ubijene su i bačene u Korićku jamu. Među žrtvama su bili odrasli muškarci, starci i djeca. Zločin je ostao posebno snažno zapamćen zbog činjenice da su među počiniocima bili i ljudi iz okolnih mjesta, odnosno dotadašnje komšije. Nekoliko ljudi uspjelo je preživjeti i kasnije svjedočiti o događajima, čime je sačuvano svjedočenje o jednom od prvih velikih stratišta u Hercegovini tokom 1941. godine. Posmrtni ostaci stradalih ekshumirani su 1953. godine. Tom prilikom pronađeno je 180 ljudskih lobanja, što ukazuje na složenost utvrđivanja konačnog broja žrtava i razlog je zbog kojeg se u različitim izvorima mogu pronaći različiti podaci. Prvo spomen-obilježje žrtvama Korićke jame podignuto je 1966. godine. Na 50. godišnjicu stradanja, 1991. godine, na spomenik je postavljena skulptura akademskog vajara Nandora Glida iz Beograda. U selu Korita nalazi se spomen-kosturnica u kojoj su sahranjeni ekshumirani posmrtni ostaci. Svake godine početkom juna na ovom prostoru održavaju se vjerski obredi i komemoracije posvećene žrtvama. Na taj način Korićka jama i danas ima važnu ulogu u očuvanju sjećanja i prenošenju istorijskih svjedočenja na nove generacije. Posjeta ovom mjestu predstavlja priliku da se upozna dio složene istorije Hercegovine, da se oda poštovanje stradalima i razumije značaj očuvanja kolektivnog sjećanja. Korićka jama je zato mjesto koje ne treba samo obići, već ga treba doživjeti s poštovanjem, kao prostor tišine, sjećanja i svjedočenja o jednom od najtežih poglavlja istorije ovog kraja.

Saborni hram Svetog Save nalazi se u samom centru Bileće, u Ulici Kralja Aleksandra, i predstavlja jedno od najznačajnijih duhovnih i kulturno-istorijskih obilježja grada. Hram je izgrađen od kamena iz okolnih krajeva i osveštan 1896. godine. Posvećen je Svetom Savi, prvom srpskom arhiepiskopu i jednom od najznačajnijih ličnosti srpske duhovne i kulturne istorije. Sveti Sava, rođen kao Rastko Nemanjić, bio je prvi arhiepiskop autokefalne Srpske crkve. Za svetitelja je proglašen 1236. godine, a kroz vijekove je postao simbol duhovnosti, prosvjete i obrazovanja i jedan od najpoštovanijih svetitelja u srpskoj pravoslavnoj tradiciji. Zahvaljujući svom položaju u gradskom jezgru i značaju za vjerski život zajednice, Saborni hram predstavlja centralnu bogomolju Bileće i važno mjesto okupljanja vjernika. Posebno mjesto u životu grada ima 27. januar – Savindan, kada se u hramu obilježava praznik Svetog Save, koji je ujedno i slava opštine Bileća. Unutrašnjost hrama uređena je u duhu srpske pravoslavne tradicije i ukrašena ikonama i freskama. Tokom cijele godine hram predstavlja središte parohijskog života, u kojem se održavaju bogosluženja i obilježavaju najvažniji pravoslavni praznici. Svojom istorijom, položajem i ulogom u životu lokalne zajednice, Saborni hram Svetog Save predstavlja važan dio vjerskog, kulturnog i urbanog identiteta Bileće.

Smještena u skrivenoj zelenoj oazi istočne Hercegovine, crkva Svetog arhangela Mihaila u Trnovom Dolu predstavlja pravi dragulj srednjovekovne sakralne arhitekture i nezaobilaznu stanicu za sve ljubitelje istorije, mističnih predanja i kulturnog turizma.Ova malena, kamenom isklesana svetinja zvanično je proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Ona vekovima ponosno prkosi vremenu i poziva putnike namernike da otkriju njene fascinantne tajne. Prema narodnom predanju, čuveni vojvoda Vlatko Vuković upravo je na ovom mestu pričestio svoju vojsku pre nego što je odneo veliku pobedu nad Osmanlijama u Bici kod Bileće 1388. godine. Vojvoda je, prema predanju, manje od godinu dana kasnije na ovom svetom mestu ponovo okupio ratnike i krenuo put Kosovskog boja, zbog čega crkva važi za hercegovačko mesto čuvanja Kosovskog zaveta. Crkva privlači pažnju specifičnom gradnjom, zbog nagiba terena dijelom je ukopana u zemlju, a njen krov od masivnih kamenih ploča savršeno se stapa sa hercegovačkim kršem.Iznad samih vrata dominira prepoznatljivi kameni zvonik „na preslicu“, dok kameni natpisi iz 1795. godine na fasadi svjedoče o starim vremenima i obnovama. Svega nekoliko koraka od oltara nalazi se pet drevnih grobova obeleženih monumentalnim kamenim krstovima. U krugu crkve prošetajte do velike kamene čatrnje iz 1926. godine, izgrađene u vreme vladavine kralja Aleksandra I Karađorđevića i Nikole Pašića. Crkva se nalazi oko 15 kilometara severno od Bileće, u blizini sela Meka Gruda. Smještena je u slikovitoj prirodnoj udolini, svega 50 metara ispod magistralnog puta koji vodi prema Gacku. Hram je nakon detaljne i pažljive dvogodišnje rekonstrukcije u potpunosti obnovljen i uređen, pa danas sija u svom punom sjaju spremno dočekujući turiste i vjernike. Posjetu Trnovom Dolu možete idealno spojiti sa obilaskom obližnjeg Bilećkog jezera i čuvene nekropole stećaka, što čini savršenu jednodnevnu kulturnu rutu kroz Bileću.

Crkvina u Milavićima, u opštini Bileća, predstavlja jedno od značajnijih arheoloških nalazišta Hercegovine. Lokalitet je poznat po velikoj srednjovjekovnoj nekropoli sa više od 390 stećaka, ali su arheološka istraživanja otkrila da se ispod dijela nekropole nalaze ostaci mnogo starijeg ranohrišćanskog crkvenog kompleksa. Istraživanja na lokalitetu započela su 2019. godine, a u okviru međunarodnog projekta STONE – Unde venis? Unraveling the enigma of stećci tombstones nastavljena su i narednih godina. Početni cilj bio je bolje razumijevanje srednjovjekovnog groblja i ljudi koji su sahranjivani ispod stećaka. Geofizička istraživanja su, međutim, ukazala na postojanje arhitektonskih struktura ispod površine, nakon čega su uslijedila arheološka iskopavanja. Jedno od najznačajnijih otkrića na Crkvini predstavljaju ostaci ranohrišćanske crkve, čiji se najstarija faza prema preliminarnim analizama vezuje za kasnorimski period. Istraživanja su pokazala da je riječ o većem crkvenom kompleksu, približnih dimenzija 14 × 10,7 metara, orijentisanom u pravcu istok–zapad. U kompleksu su dokumentovane različite građevinske faze, uključujući apsidu, sakristiju i krstionicu sa krstioničkim bazenom na sjevernoj strani crkve. Posebno je značajna upravo krstionica. Njeno očuvanje predstavlja vrijedan dokaz o postojanju organizovanog hrišćanskog sakralnog prostora na ovom području u kasnoj antici. Razmjeri i arhitektonske karakteristike kompleksa ukazuju da nije riječ samo o malom seoskom objektu, već o prostoru koji je u vrijeme korištenja imao značajniju vjersku ulogu. Jedinstvenost Crkvine u Milavićima ogleda se i u tome što je prostor crkve kasnije prestao da se koristi kao sakralni objekat, ali je nastavio da bude mjesto sahranjivanja. Na prostoru ostataka crkve istraženo je više od 40 grobova, a dostupni rezultati radiokarbonskih analiza pokazuju da su svi zasad datirani u period nakon prestanka korištenja crkve, u rasponu od 10. do 17. vijeka. Pojedini ukopi nalaze se iznad ostataka zidova crkve, odnosno u prostoru koji je ranije imao sasvim drugačiju funkciju. Ovi nalazi pokazuju da je lokalitet kroz vijekove mijenjao svoju funkciju: od ranohrišćanskog sakralnog centra do srednjovjekovnog prostora za sahranjivanje, a zatim do savremenog groblja. Srednjovjekovna nekropola predstavlja drugi ključni element Crkvine. U ranijim evidencijama bilo je zabilježeno 352 stećka, dok su novija terenska istraživanja evidentirala najmanje 390, uz procjenu istraživača da ukupan broj može biti oko 400 jer su pojedini spomenici prekriveni vegetacijom ili utonuli u zemlju. Konačan broj još nije utvrđen. Stećci na Crkvini pripadaju srednjovjekovnom groblju i predstavljaju važan dio kulturnog pejzaža Hercegovine. Njihova vrijednost nije samo u pojedinačnim oblicima ili ukrasima, već i u odnosu prema drugim arheološkim slojevima lokaliteta. Upravo činjenica da se ispod nekropole nalaze ostaci ranohrišćanske crkve daje Milavićima poseban značaj: na istom prostoru mogu se pratiti različiti načini korištenja istog mjesta kroz više istorijskih perioda. Crkvina u Milavićima pokazuje kako jedno mjesto može sačuvati tragove različitih zajednica i epoha. Najstariji istraženi slojevi vezuju se za kasnorimski odnosno ranohrišćanski period. Nakon prestanka korištenja crkve, prostor je nastavio da se koristi za sahranjivanje, a u srednjem vijeku ovdje je formirana velika nekropola sa stećcima. Savremeno groblje predstavlja posljednji, još uvijek živi sloj ovog višeslojnog lokaliteta. Između stećaka koji danas obilježavaju nekropolu nalaze se ostaci građevine koja je nastala mnogo prije srednjovjekovnog groblja. Zidovi ranohrišćanske crkve i njena krstionica svjedoče o hrišćanskoj zajednici koja je na ovom prostoru postojala u kasnoj antici. Vijekovima kasnije, isti prostor postao je mjesto sahranjivanja srednjovjekovnog stanovništva, a nad njegovim grobovima podignuti su stećci. Zato Crkvina u Milavićima nije samo nekropola stećaka. To je arheološki sloj po sloj sačuvan pejzaž, u kojem se može pratiti više od hiljadu godina promjena u načinu na koji su ljudi koristili i doživljavali isto mjesto. Arheološka istraživanja Crkvine još nisu završena. Antropološke i bioarheološke analize pronađenih ostataka nastavljaju se, a njihov cilj je da pruže dodatne podatke o demografiji, zdravlju, načinu života i pogrebnim običajima ljudi koji su ovdje sahranjivani. Zbog toga Milavići nisu samo lokalitet koji govori o prošlosti, oni su i mjesto na kojem se nova saznanja o prošlosti Hercegovine još uvijek otkrivaju.

Već dugi niz godina u crkvi posvećenoj ovom svecu služi se liturgija. Crkvu su sagradili seljani 1912. godine. Legenda kaže da je na ovoj crkvi postojao zvonik koji bi se, kada bi zazvonio, čuo i do okolnih sela. Taj zvonik su Nijemci odnijeli u Drugom svjetskom ratu. Crkva predstavlja mjesto za saborište, a 12. maj predstavlja datum okupljanja Bogdašićana.

Crkva Svetog Jovana Kronštatskog nalazi se u selu Korita kod Bileće. Osnovana je 2008. godine trudom monahinje Hristine Kurdulije i pripada Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj. Crkva je sagrađena u 21. vijeku, uz podršku i priloge vjernika iz različitih krajeva Hercegovine. Crkva je posvećena Svetom Jovanu Kronštatskom, ruskom pravoslavnom svešteniku i svetitelju iz 19. vijeka, poznatom po pastirskom radu i duhovnom uticaju u Rusiji. Manastir se nalazi u selu Korita, u hercegovačkom kraškom pejzažu, nedaleko od Bileće. U neposrednoj blizini nalazi se Korićka jama, prirodna kraška jama koja je poznata i kao mjesto stradanja u Drugom svjetskom ratu.

Podignuta je u seoskom groblju, a vrijeme gradnje nije poznato. Temeljito je obnovljena 1848. godine.

Pod nazivom „Mađarsko groblje“ u Bileći i njenoj okolini lokalno stanovništvo najčešće podrazumijeva istorijske ostatke vojnih i starih grobalja iz perioda Austrougarske vladavine. Naziv se u narodu ponegdje koristi i za znatno starije, srednjovjekovne lokalitete, zbog čega pojedine lokacije mogu imati različito istorijsko porijeklo. Tokom austrougarskog perioda, vojnici koji su umirali za vrijeme službe sahranjivani su na posebno uređenim vojnim grobljima. S obzirom na prisustvo vojnika iz ugarskog dijela Austrougarske monarhije, u lokalnom govoru za ovakve lokalitete vremenom se ustalio naziv „Mađarsko groblje“. Ovakvi lokaliteti predstavljaju zanimljiv dio istorijskog nasljeđa Bileće i svjedoče o složenoj prošlosti ovog kraja, posebno o periodu Austrougarske uprave i vojnom prisustvu na prostoru Hercegovine. Za posjetioce mogu biti interesantni kao mjesta koja povezuju lokalnu istoriju, vojnu prošlost i kulturno nasljeđe.

Hram Pokrova Presvete Bogorodice u selu Hodžići kod Bileće predstavlja pravoslavni hram od posebnog istorijskog, duhovnog i tradicijskog značaja za mještane ovog kraja. Prema dostupnim istorijskim podacima, hram je tokom svoje istorije više puta obnavljan. Prvi zabilježeni podaci o obnovi datiraju iz 1855. godine, dok je jedna od značajnijih savremenih obnova izvedena 2012. godine. Hram tradicionalno okuplja vjernike i mještane iz desetak okolnih hercegovačkih sela, predstavljajući važno mjesto vjerskog života, susreta i očuvanja lokalne tradicije.

Prema narodnom predanju, ova crkva jedna je od tri crkve koje su, prema priči, sagradile tri sestre. Predanje kaže da su crkve podignute tako da se sa svake od njih mogu vidjeti preostale dvije, što ovom sakralnom kompleksu daje posebnu simboliku i mjesto u lokalnoj tradiciji. Crkva je smještena na brdu iznad Kutskog polja, odakle se pruža pogled na okolni krajobraz. Prema jednom predanju, njena istorija seže u 12. vijek, dok se u podacima koje navodi istoričar i etnograf Petar Nakićenović navodi da je sadašnja crkva podignuta 1756. godine na mjestu starije crkve. Obnovljena je 1890. godine, dok je kula-zvonik građena u periodu od 1812. do 1836. godine. Crkva je jednobrodna, podijeljena na tri nejednaka traveja, sa parovima prislonjenih pilastara povezanih lukovima. Iznad centralnog traveja nalazi se visoko kubično postolje na kojem se uzdiže osmougaoni tambur sa kupolom. Spolja je kupola završena krovom u obliku osmougaone piramide, dok se na četiri strane tambura nalaze polukružno zasvedeni otvori. Posebnu arhitektonsku vrijednost predstavlja kula-zvonik, čija je pročelna fasada ukrašena kamenim detaljima. Na prvom spratu nalazi se kamena rozeta, na drugom imitacija sata, dok je treći sprat otvoren sa sve četiri strane, sa po dva polukružno zasvedena otvora. Zvonik je završen kupolom koja počiva na osmougaonom tamburu sa manjim polukružno zasvedenim otvorima. Pažnju privlači i portal crkve, izrađen od kamena, sa profilisanim dovratnicima i arhitravnom gredom iznad koje se nalazi polukružno zasvedena niša. Na južnom podužnom zidu nalazi se još jedan ulaz u crkvu. Zahvaljujući spoju narodnog predanja, istorijskog kontinuiteta i karakteristične hercegovačke sakralne arhitekture, crkva predstavlja vrijedan dio kulturnog i vjerskog nasljeđa ovog kraja i zanimljivu tačku za posjetioce koji istražuju istoriju, tradiciju i sakralnu baštinu Hercegovine.

Crkva Svetog velikomučenika Georgija u Podosojima, u opštini Bileća, pripada Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj Srpske pravoslavne crkve. Smještena je u naselju Podosoje, na putu između Gacka i Trebinja, na sjeveroistočnoj strani iznad Malog Bilećkog polja. Tačno vrijeme izgradnje crkve nije pouzdano utvrđeno. U lokalnoj tradiciji i pojedinim zapisima povezuje se sa starijim periodom, dok se njena starost u narodnom predanju često smješta u srednji vijek. Posebno je značajno predanje prema kojem je crkvu podigao Andrija, brat Marka Kraljevića, koji je, prolazeći ovim krajem na putu prema Dubrovniku, odmarao na ovom mjestu. Ova priča predstavlja dio lokalnog narodnog nasljeđa i ne treba je posmatrati kao pouzdano utvrđen istorijski podatak. Prema lokalnoj tradiciji, posebnost hrama ogleda se i u tome što nikada nije nasilno rušen, što se smatra rijetkošću među starim hramovima na prostoru Hercegovine. Crkva je tokom vremena više puta obnavljana, a današnji izgled dobila je nakon obnove izvedene prema projektu arhitekte Mate Uljarevića u prvoj deceniji 21. vijeka. Hram je 2008. godine osveštao tadašnji episkop zahumsko-hercegovački i primorski Grigorije. U unutrašnjosti se posebno izdvajaju izrezbareni drveni ikonostas i oltar, za koji se navodi da je sačuvan iz perioda izgradnje crkve. Zidovi hrama nisu ukrašeni freskama, dok se iznad ulaznog dijela nalazi zvonik sa tri zvona – dva velika i jednim manjim, završen krstom. U porti hrama nalazi se i crkvena kuća podignuta 1892. godine, kao zadužbina trgovca Sima Đurkоvića, za pokoj duša preminulih članova njegove porodice. Ovaj objekat predstavlja dodatni dio istorijskog i graditeljskog nasljeđa vezanog za hram. Crkva Svetog velikomučenika Georgija u Podosojima predstavlja vrijedan spoj vjerskog nasljeđa, lokalne tradicije, istorije i karakterističnog hercegovačkog kraškog pejzaža. Za posjetioce zainteresovane za sakralnu baštinu i autentične lokalne priče, hram predstavlja zanimljivu tačku na putu između Gacka, Bileće i Trebinja.

Crkva Svetog Nikole u Zvijerinama je pravoslavni hram smješten u selu Zvijerina, na području opštine Bileća. U narodu je poznata i kao Hram Svetog Oca Nikolaja. Podignuta je 1908. godine, a izgradili su je mještani sela, kao svjedočanstvo zajedništva i posvećenosti očuvanju vjerske i kulturne tradicije ovog kraja. U neposrednoj blizini hrama nalazi se seosko groblje, dok se oko 300 metara istočno od crkve nalazi grupa od 15 srednjovjekovnih stećaka, vrijednih svjedočanstava istorije i srednjovjekovnog nasljeđa Hercegovine. Prisustvo stećaka u blizini hrama dodatno obogaćuje kulturno-istorijski kontekst ovog lokaliteta. Poseban dio tradicije predstavlja tradicionalni narodni sabor, koji se kod hrama održava svake godine 2. avgusta, na Ilindan. Okupljanje mještana i gostiju predstavlja priliku za njegovanje običaja, susrete i očuvanje lokalne zajednice i vjerske tradicije. Crkva Svetog Nikole nalazi se na oko 20 kilometara od Bileće i oko 30 kilometara od Ljubinja, što je čini zanimljivom tačkom za posjetioce koji istražuju sakralno, kulturno i istorijsko nasljeđe ruralne Hercegovine.

Stara džamija nalazi se na području Bileće, predstavlja vrijedan trag osmanskog perioda i islamskog kulturno-istorijskog nasljeđa ovog kraja. Prema lokalnom predanju, džamiju je 1572. godine podigao Hasan-paša Predojević, koji je u to vrijeme obavljao dužnost segedinskog sandžak-bega, a kasnije postao bosanski beglerbeg. Njegovo ime vezuje se za značajne događaje i objekte iz osmanskog perioda Hercegovine. Džamija je tokom vremena u velikoj mjeri oštećena i devastirana, ali su se do danas sačuvali dijelovi njenih zidova, kao i karakteristična četvrtasta kamena munara. Preostali elementi objekta svjedoče o nekadašnjoj arhitekturi i prisustvu osmanske graditeljske tradicije na prostoru Bileće. Iako danas nije očuvana u svojoj prvobitnoj cjelovitosti, Stara džamija predstavlja zanimljiv lokalitet za upoznavanje sa istorijskim, vjerskim i kulturnim slojevima Bileće. Njeni ostaci posebno su značajni kao dio materijalnog nasljeđa koje podsjeća na period osmanske uprave i složenu istoriju Hercegovine.

Crkva Svete Petke na Zlatištu u Bileći je pravoslavni hram posvećen Prepodobnoj mučenici Paraskevi – Svetoj Petki i predstavlja jednu od novijih svetinja na području grada. Gradnja hrama započela je 2013. godine, a cijela izgradnja završena je zahvaljujući prilozima i dobrovoljnoj podršci mještana i drugih donatora. Hram je svečano osveštan 1. novembra 2015. godine. Posebnu i veoma emotivnu priču o ovom hramu nosi njegova veza sa selom Miruše, koje se nalazilo u dolini Trebišnjice. Zbog izgradnje hidroakumulacije Bilećko jezero, veliki dio sela je šezdesetih godina 20. vijeka potopljen, a njegovi stanovnici morali su napustiti svoja ognjišta. Sa nekadašnjim selom pod vodama jezera ostali su i dijelovi njegovog sakralnog nasljeđa. Upravo su nekadašnji stanovnici Miruša i njihovi potomci, koji danas žive na području Bileće, među najzaslužnijima za podizanje novog hrama na Zlatištu. Prema svjedočenju članova odbora za izgradnju, u potopljenim Mirušama ostale su dvije crkve, pa je nova svetinja podignuta kao mjesto okupljanja i molitve, ali i kao simbol sjećanja na rodni kraj koji je nestao pod vodama Bilećkog jezera. Zbog toga Crkva Svete Petke za lokalnu zajednicu ima značaj koji prevazilazi samo vjersku funkciju. Ona predstavlja vezu između nekadašnjih Miruša i današnje Bileće, mjesto na kojem se čuvaju sjećanja na porodice, domove, običaje i život nekadašnjeg sela.

U Fatničkom polju, na uzvišenju koje mještani ovog sela zovu „Humac“, smješten je hram Svetih i pravednih Joakima i Ane. Pored samog dana slave, Sveta Liturgija se već dugi niz godina ovdje služi i na Petrovdan. Hram potiče iz 12. vijeka i jedan je od najstarijih u ovom kraju.

Crkva Svetog cara Lazara, poznata i kao Mala crkva, nalazi se u starom gradskom jezgru Bileće, u neposrednoj blizini ambijentalne cjeline koja je nastala tok...

Crkva Svetog velikomučenika Georgija u Plani, kod Bileće, stari je pravoslavni hram i parohijska crkva Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske Srpske pravoslavne crkve. Njena starost i istorijske obnove vidljive su i u unutrašnjosti, gdje se pod nalazi oko pola metra ispod današnjeg nivoa okolnog terena. Ispred današnjeg hrama nalaze se kameni ostaci koji ukazuju na postojanje starije i veće građevine. Crkva je nekada imala i ulogu sabornog parohijskog hrama sa parohijskim domom, a kroz istoriju su je obnavljali i čuvali mještani okolnih sela i Bileće. Hram tradicionalno proslavlja Đurđevdan, 6. maja, kada se okupljaju vjernici i mještani ovog kraja. Izvor: Arhiva Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske.

Careva džamija u Bileći, poznata i kao Gradska ili Obradovića džamija, nalazi se u istorijskom gradskom jezgru Bileće i predstavlja vrijedan dio kulturno-istorijskog nasljeđa grada.

U selu Davidovići, nadomak Bileće, uzdiže se masivni srednjovjekovni kameni krst visok oko 2,5 metra, koji je dio šire srednjovjekovne nekropole sa stećcima koja se prostire okolnim padinama. Ovakvi usamljeni kameni krstovi rijetki su u odnosu na klasične stećke i predstavljaju poseban oblik nadgrobnog obilježavanja iz srednjeg vijeka. Davidov krst tako dopunjuje sliku o bogatom nekropolskom nasljeđu bilećkog kraja, pored poznatijih lokaliteta Grebnice, Vlahinje i nekropola uz obalu Bilećkog jezera.

Avdića džamija u selu Plana, opština Bileća, predstavlja vrijedan primjer osmanske arhitekture u istočnoj Hercegovini i jedno od prepoznatljivih kulturno-istorijskih mjesta ovog kraja. Džamija je prvobitno podignuta 1617. godine, što potvrđuje natpis na kamenom luku ulaznih vrata. Prema istraživanjima profesora Machiela Kiela, stručnjaka za osmansku arhitekturu, u istočnoj Hercegovini postojalo je 14 džamija sličnog arhitektonskog tipa. Njihova posebnost ogleda se u spoju elemenata islamske i jadranske, odnosno hrišćanske arhitekture. Graditelji i klesari dolazili su iz Dubrovnika i okolnih krajeva Jadrana, a kao uzor za oblikovanje munara koristili su arhitekturu crkvenih tornjeva. Posebno su karakteristične kamene munare kvadratne osnove, koje su rijetkost i vezuju se upravo za hercegovačke džamije.Sa džamijom su povezane i različite lokalne predaje o njenom osnivaču. Prema jednoj od njih, džamija je zadužbina Avde Avdića, koji se smatra rodonačelnikom porodice Avdić. Mjesto i ostaci istorijskog spomenika Avdića džamije u Plani proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2006. godine odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Danas Avdića džamija predstavlja vrijedan primjer kulturnog nasljeđa Bileće i istočne Hercegovine, posebno značajan zbog očuvanog arhitektonskog koncepta hercegovačkih džamija sa kamenim munarama kvadratne osnove i njihovih veza sa graditeljskom tradicijom jadranskog prostora.

Mjesto gdje je ispisana istorija i gdje krš krije tajne jedne od najvećih vojnih pobjeda na Balkanu. Smješten na samoj granici Crne Gore i Hercegovine, u blizini Nikšića i Bileće, ovaj istorijski lokalitet privlači putnike, avanturiste i ljubitelje prošlosti koji žele da osjete duh junačke epohe. Jeste li znali da se naizgled mirni, krševiti plato Vučjeg dola upisao u svjetsku vojnu istoriju kao poprište nevjerovatnog trijumfa? Na ovom mjestu je 28. jula 1876. godine mala, ali složna crnogorsko-hercegovačka vojska do nogu potukla tehnički nadmoćniju osmansku armiju. Zvanični istorijski izvori i zapisi stranih dopisnika iz tog vremena opisuju Vučedolsku bitku kao pravo vojno čudo. Oko 11.500 hrabrih gorštaka, naoružanih uglavnom starim oružjem i vođenih čistim srcem, dočekalo je preko 15.000 elitnih turskih vojnika opremljenih puškama i artiljerijom. Koristeći nepristupačan teren i oštre stijene, legendarni komandanti poput vojvode Marka Miljanova i vojvode Petra Vukotića namamili su neprijatelja u zamku. Kada je turska artiljerija utihnula, uslijedio je silovit i nezaustavljiv juriš prsa u prsa na bajonete i handžare. U opštoj panici, turski komandant Ahmed Muhtar-paša jedva je spasio živu glavu, dok je slavni Selim-paša poginuo na bojištu. Istorijski dokumenti potvrđuju da je u bici stradalo preko 3.000 turskih vojnika, dok su crnogorsko-hercegovačke snage imale svega oko 70 poginulih boraca. Danas, ovaj istorijski prostor nudi jedinstveno iskustvo, tu je izgrađena Spomen-crkva Svetog Atanasija Velikog, prelijepo zdanje podignuto na samom poprištu bitke u znak sjećanja na pale borce. Prošetajte stazama kojima su se kretali bataljoni i osjetite energiju mjesta sa kojeg je upućen presudni juriš. Ovo je lokacija gdje se spajaju epska prošlost, surovi balkanski krš i priče o slobodi koje se i danas prepričavaju.

Podignuta u krugu kasarne „Bilećki borci“ kao spomen-obilježje palim borcima iz rata 1991–1995. godine, ova crkva osveštana je 2000. godine i predstavlja mjesto sjećanja i duhovnog okupljanja pripadnika Vojske.

Jezero Klinje nalazi se u Gatačkom polju, uz magistralni put Gacko–Foča, i predstavlja prvo vještačko jezero u Bosni i Hercegovini. Nastalo je krajem XIX vijeka, izgradnjom kamene lučne brane u periodu od 1891. do 1896. godine, za potrebe navodnjavanja Gatačkog polja. Posebnost jezera neraskidivo je povezana sa njegovom branom. Kamena lučna brana Klinje smatra se prvom branom ovog tipa izgrađenom na Balkanu. Projektovana je i građena prema uputstvima francuskog inženjera Krantza, a za njenu izgradnju korišten je kamen iz lokalnog područja, dok je kao vezivni materijal upotrebljen vulkanski pepeo sa Vezuva u Italiji. Brana je visoka 26 metara, duga 104,5 metara, široka 16,7 metara u temelju i 4,6 metara pri vrhu. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Jezero zauzima površinu od oko 26 hektara. Smješteno je u planinskom pejzažu Gacka, a njegova bistra voda i prirodno okruženje čine ga pogodnim mjestom za odmor, boravak u prirodi i sportski ribolov. Blizina magistralnog puta dodatno ga čini pristupačnim za putnike koji prolaze između Gacka i Foče. Klinje danas povezuje prirodne vrijednosti sa industrijskim i kulturno-istorijskim nasljeđem. Sama brana zaštićena je kao kulturno-istorijski spomenik, dok je prostor oko jezera planski prepoznat kao područje pogodno za razvoj rekreativnih, ugostiteljskih i turističkih sadržaja. Tokom ljeta jezero je mjesto različitih aktivnosti na vodi i uz vodu, a posebnu atrakciju predstavljaju skokovi sa brane Klinje. Manifestacija, koja se održava u okviru Kulturno-sportskog ljeta Gacko, privlači takmičare i posjetioce iz šireg regiona. Danas je Jezero Klinje jedno od prepoznatljivih izletničkih mjesta gatačkog kraja, prostor gdje se na malom području susreću planinski pejzaž, voda, istorijsko graditeljstvo i savremeni sadržaji aktivnog turizma. U neposrednoj blizini nalazi se i zip-line koji prelazi iznad jezera, čime Klinje dobija dodatnu atrakciju za ljubitelje avanture i aktivnog odmora.

Brana Klinje, na istoimenom jezeru kod Gacka, predstavlja vrijedan kulturno-istorijski spomenik i značajan primjer hidrotehničkog graditeljstva iz perioda austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Kamena lučna brana građena je između 1891. i 1896. godine i smatra se prvom lučnom branom na Balkanu. Istovremeno je izgradnjom brane nastala i akumulacija Klinje, najstarije vještačko akumulaciono jezero u Bosni i Hercegovini. Brana je visoka 26 metara i duga 104,5 metara. Širina u temelju iznosi 16,7 metara, dok se prema vrhu sužava na 4,6 metara. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Posebnost gradnje predstavlja upotreba vulkanskog pepela sa Vezuva kao vezivnog materijala. Brana je prvobitno izgrađena za akumulaciju vode i navodnjavanje Gatačkog polja. Jezero Klinje nalazi se na oko 1.030 metara nadmorske visine i prostire se na približno 26 hektara. Okruženo je planinskim pejzažom i čistom, bistrom vodom, a danas predstavlja popularno mjesto za odmor, izlet i ribolov. Njegov položaj uz put Gacko–Foča čini ga lako dostupnim posjetiocima koji prolaze kroz ovaj dio Hercegovine. Posebnu atrakciju tokom ljeta predstavljaju skokovi sa brane Klinje, sportsko-adrenalinska manifestacija koja se održava u okviru „Kulturno-sportskog ljeta Gacko“. Događaj se organizuje od 2021. godine i okuplja takmičare iz Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i drugih krajeva regiona. U 2025. godini manifestacija je održana peti put, uz oko 500 posjetilaca i takmičenje u skokovima na glavu i na noge. Brana Klinje, zajedno sa jezerom i okolnim pejzažom, predstavlja spoj industrijskog nasljeđa, istorije i prirodnih vrijednosti Gacka, a danas je prepoznatljivo mjesto za izlet, boravak u prirodi i aktivni odmor.

Cernica, selo oko 15 kilometara južno od Gacka, čuva tragove bogate srednjovjekovne prošlosti. Smještena uz važnu putnu komunikaciju koja je povezivala Dubrovnik sa unutrašnjošću Balkana, Cernica se tokom XIV i XV vijeka razvila u značajno trgovačko i privredno središte ovog dijela Hercegovine. Najkasnije u trećoj četvrtini XIV vijeka u Cernici je postojala carinarnica, koja se prvi put spominje 1368. godine, dok se prije 1378. godine Cernica već navodi kao trg. Kroz naselje je prolazio jedan od važnih srednjovjekovnih puteva prema Dubrovniku, a u Cernici su poslovali brojni domaći trgovci, kao i dubrovački trgovci organizovani u posebnu koloniju. Trgovalo se različitom robom, među kojom su posebno bili zastupljeni koža i vosak. U prvoj polovini XV vijeka Cernica je bila povezana sa velikaškom porodicom Kosača i područjem pod vlašću Sandalja Hranića i njegovog nasljednika Stjepana Vukčića Kosače. U neposrednom širem prostoru nalazio se utvrđeni grad Ključ, važan politički i rezidencijalni centar Kosača. Cernica se u tom periodu razvijala kao mjesto trgovine, zanatstva i prometa, o čemu svjedoče brojni zapisi iz dubrovačkih arhiva. Posebnu vrijednost Cernici daju arheološka istraživanja lokaliteta pod Makovim valom. Tu su otkriveni ostaci srednjovjekovne crkve, datovane u kraj XIV ili početak XV vijeka, uz koju se nalazi nekropola sa stećcima. Dio istraživača smatra da je crkva mogla biti zadužbina kneginje Jelene Lazarević, kćerke kneza Lazara Hrebeljanovića i supruge Sandalja Hranića Kosače, ali ovo tumačenje treba posmatrati kao naučnu pretpostavku povezanu sa lokalnom tradicijom. Arheološka istraživanja pokazala su i da je na ovom prostoru postojala starija sakralna građevina. Nalazi iz starijih slojeva upućuju na period XII vijeka, što dodatno ukazuje na dugu kontinuitet korišćenja ovog prostora. Uz crkvu je pronađen i stećak sa ćiriličnim natpisom „A se leži knez Nikola Rašković Drobnjak“. Nikola Rašković se pominje i u dubrovačkim arhivskim dokumentima 1453. godine, što ovaj nalaz povezuje sa istorijom srednjovjekovnih vlaških zajednica i trgovine na području istočne Hercegovine. Nakon dolaska Osmanlija Cernica je zadržala značaj trgovačkog mjesta. Prije 1532. godine postala je sjedište Cerničkog kadiluka u okviru Hercegovačkog sandžaka i ostala njegovo administrativno središte sve do sredine XIX vijeka, kada je ta uloga prenesena na Gacko. U XVII vijeku Cernica je bila razvijeno naselje sa džamijom, mesdžidima, medresom, tekijom, hanom, hamamom i brojnim dućanima. Danas je Cernica malo seosko naselje, ali njeni arheološki ostaci, srednjovjekovni stećci i blizina Starog grada Ključa čine je zanimljivom destinacijom za posjetioce koji žele da upoznaju istoriju i kulturno nasljeđe Gacka. Savremena istraživanja, uključujući arheogenetičke analize ljudskih ostataka pronađenih uz srednjovjekovnu crkvu, dodatno otvaraju pitanja o stanovništvu i životu ovog prostora u srednjem vijeku.

Lokalitet Crkvina pod Makovim Valom nalazi se u Cernici kod Gacka i predstavlja jedno od važnih arheoloških mjesta koje svjedoči o srednjovjekovnoj prošlosti ovog kraja. Ostaci crkve nalaze se na prostoru koji se, prema novijim istraživanjima, može povezati sa istočnim rubom nekadašnjeg srednjovjekovnog naselja Cernica. Na lokalitetu su sačuvani ostaci manje jednobrodne crkve sa polukružnom apsidom orijentisanom prema istoku. Građena je od klesanog kamena različitih dimenzija, a njene približne dimenzije iznose 13 metara dužine i oko 7 metara širine. Arheološki je datovana u kraj XIV ili početak XV vijeka. Posebno zanimljiva je pretpostavka o njenom ktitoru. Na osnovu lokalne tradicije i ranijih istraživanja, dio istraživača smatra da je crkvu mogla podići kneginja Jelena Lazarević, kćerka kneza Lazara Hrebeljanovića i supruga Sandalja Hranića Kosače. Međutim, ovo tumačenje nije potvrđeno sačuvanim istorijskim izvorom i treba ga posmatrati kao naučnu pretpostavku. Uz crkvu se nalazi nekropola sa 38 stećaka, među kojima se posebno izdvaja stećak sa ćiriličnim natpisom: „A se leži knez Nikola Rašković Drobnjak“. Natpis predstavlja značajan materijalni trag o Vlasima Drobnjacima i njihovoj povezanosti sa prostorom Gacka i tradicijom stećaka. Istorijski značaj ovog nalaza dodatno potvrđuje činjenica da se Nikola Rašković Drobnjak pojavljuje i u dubrovačkoj arhivskoj građi. U dokumentu iz juna 1453. godine navodi se Nikola Rašković Drobnjak, što omogućava povezivanje natpisa na stećku sa istorijski dokumentovanom ličnošću sredine XV vijeka. Crkvina pod Makovim Valom tako predstavlja vrijedan arheološki lokalitet u okviru istorijskog prostora Cernice, gdje se ostaci srednjovjekovne sakralne građevine i nekropola sa stećcima povezuju sa istorijom trgovačkog naselja, velikaške porodice Kosača i srednjovjekovnih vlaških zajednica ovog dijela Hercegovine. Lokalitet je posebno značajan za razumijevanje srednjovjekovnog kulturnog pejzaža Gacka i Cernice.

Hram Svetog Vasilija Ostroškog u Avtovcu podignut je 1907/08. godine, u vrijeme mitropolita dabrobosanskog Petra Zimonjića. Hram predstavlja važan dio vjerskog i kulturnog nasljeđa Avtovca i nalazi se na Privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Posebno mjesto u istoriji hrama zauzima relikvija Svetog Vasilija Ostroškog. U hramu se čuva nožna nazuvka Svetitelja Vasilija Ostroškog, koja je u crkvu donesena 1996. godine, prilikom presvlačenja moštiju Svetitelja i velike litije kroz Hercegovinu. Hramovna slava posvećena je Svetom Vasiliju Ostroškom, a u hramu se održavaju i saborne službe povodom Preobraženja Gospodnjeg. Zvonik je dograđen šezdesetih godina 20. vijeka. Hram do danas nije temeljno obnavljan, što dodatno čuva njegov istorijski izgled i svjedoči o kontinuitetu crkvenog života u Avtovcu.

Manastir Svetog sveštenomučenika Petra Dabrobosanskog (Zimonjića) nalazi se u selu Danići, oko šest kilometara od Gacka. Hram posvećen Svetom Petru Zimonjiću podignut je kao zadužbina počivšeg prote Rada Zelenovića, a gradnja je započela u junu 1999. godine osveštavanjem temelja. Hram je sagrađen i osvećen zajedno sa manastirskim konakom 2001. godine, dok je manastir kao nova monaška zajednica ustanovljen 2014. godine. Manastir je posvećen Svetom sveštenomučeniku Petru Dabrobosanskom, mitropolitu Petru Zimonjiću, rođenom u Danićima, koji je u istoriji Srpske pravoslavne crkve ostao upamćen kao jedan od velikih duhovnih stradalnika 20. vijeka. Njegov sveti spomen posebno se proslavlja 17. septembra, kada se u Danićima održava manastirska slava i okupljaju vjernici iz Hercegovine i drugih krajeva. Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska svake godine obilježava ovaj praznik Svetom arhijerejskom liturgijom u manastiru. Manastirski kompleks čine hram, konak i prateći prostor koji je tokom godina postao mjesto molitve, okupljanja i njegovanja sjećanja na Svetog Petra Zimonjića. Posebnu vrijednost posjeti daje činjenica da se u neposrednoj blizini nalazi i etno-muzejska zbirka koja čuva predmete i svjedočanstva o tradicionalnom životu i kulturi Gacka. Danići tako objedinjuju duhovnu baštinu, lokalnu istoriju i tradiciju Hercegovine na jednom mjestu. Posjeta Manastiru Svetog Petra Zimonjića pruža priliku da se upozna mjesto povezano sa životom i nasljeđem jednog od najznačajnijih svetitelja rođenih na području Gacka, ali i da se doživi mir seoskog hercegovačkog ambijenta. Na dan manastirske slave, 17. septembra, Danići postaju mjesto sabiranja vjernika, liturgije i čuvanja uspomene na Svetog Petra Zimonjića.

Etno-muzej u selu Danići kod Gacka otvoren je 2010. godine i čuva materijalnu baštinu i tradiciju istočne Hercegovine. Smješten u selu Danići, oko sedam kilometara od Gacka, muzej kroz stalnu postavku dočarava svakodnevni život, običaje, odijevanje i način života stanovništva ovog kraja od kraja XVIII, tokom XIX i početkom XX vijeka. Na prostoru od oko 50 kvadratnih metara predstavljeno je više od 500 različitih predmeta. Posebno mjesto u postavci zauzima autentična rekonstrukcija hercegovačke kolibe sa ognjištem, koja posjetiocima približava nekadašnji način života. U njoj su prikazani predmeti koji su se koristili u svakodnevnom životu, uključujući ognjište, kotlove, verige i mješinu. Zbirka obuhvata tradicionalne narodne nošnje Hercegovine, tekstilne i rukotvorinske predmete, stara oruđa i alate, kao i druge predmete iz domaćinstva i seoske svakodnevice. Značajan dio eksponata darovali su mještani, čime je muzej postao mjesto očuvanja predmeta koji su nekada bili sastavni dio života lokalnog stanovništva. U okviru kompleksa nalazi se i biblioteka sa više od 3.000 knjiga i vrijednim istorijskim dokumentima. Bibliotečki fond je u početku obogaćen ličnom bibliotekom protojereja Rada Zelenovića, čija je inicijativa bila važna za osnivanje muzeja. Etno-muzej u Danićima predstavlja vrijedno mjesto za upoznavanje sa materijalnom kulturom i tradicionalnim načinom života Hercegovine. Zajedno sa obližnjim manastirom Svetog Petra Zimonjića i lokalitetom Zborna Gomila, čini dio zanimljive kulturno-istorijske cjeline u području Danića.

Crkva Svetog Nikole nalazi se u selu Srđevići kod Gacka, u okviru pravoslavnog groblja. Iako tačna godina njene izgradnje nije poznata, prema podacima Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine izvjesno je da je crkva postojala prije 1598. godine. Pretpostavlja se da su je podigli gatački vojvode Srđevići ili njihovi srodnici Trkovići. Istorija Srđevića seže najmanje do početka XV vijeka. Prvi pisani podaci o ovom mjestu sačuvani su u dubrovačkim arhivskim izvorima i Sopoćanskom pomeniku, a pretpostavlja se da je selo ime dobilo po uglednoj porodici Srđević. Sa crkvom se posebno povezuje porodica gatačkih vojvoda Trkovića. Nedaleko od crkve, na lokalitetu Vrtina, nalazi se njihova zajednička grobnica. U njoj su sahranjena trojica vojvoda – Radoje, Petar i Ivan Trković – čija su imena sačuvana na kamenovima kojima je grobnica ograđena. Prema navodima KONS-a, vojvode Trkovići su vjerovatno stradali u sukobu sa osmanskim vlastima krajem XVI vijeka. Crkva je tokom svoje istorije više puta stradala. Jedno od kasnijih stradanja datira se u 1790. ili 1798. godinu, o čemu svjedoči zapis sačuvan u Mineju koji se nekada čuvao u biblioteci Pravoslavne eparhije u Mostaru. Posebnu vrijednost crkvi daju ostaci zidnog slikarstva. Iako je veliki dio nekadašnjeg živopisa uništen, fragmenti fresaka sačuvani su na istočnom zidu i u apsidi. Među prepoznatljivim predstavama nalaze se Sveti Vasilije Veliki, Sveti Jovan Zlatousti, arhanđeli Mihailo i Gavrilo, kao i dijelovi kompozicija Blagovijesti i Svetog Georgija koji pobjeđuje neman. Prema istraživanjima istoričara umjetnosti Lazara Kajmakovića, živopis je nastao najvjerovatnije tokom šezdesetih ili sedamdesetih godina XVI vijeka. Autor fresaka nije poznat, ali se njegov rad odlikuje kvalitetnim crtežom, pažljivo oblikovanim likovima i skladnim koloritom. Kajmaković ga je ocijenio kao vrsnog umjetnika, čiji se stil može povezati sa tradicijom najboljeg srpskog zidnog slikarstva XVI vijeka. Posebno je zanimljivo da je tokom istraživanja 1970. godine, ispod poznatog sloja fresaka, otkriven i stariji sloj živopisa. Na gornjoj polovini južnog zida naosa uočeni su ostaci figure svetitelja, što pokazuje da je unutrašnjost crkve bila oslikavana u više faza. Crkva je skromnih dimenzija i jednostavne arhitekture, sa masivnim kamenim zidovima, kamenim pločama na krovu i zvonikom na preslicu koji je dograđen u XIX vijeku. Posebnost predstavlja i portal čiji su dovratnici i nadvratnik, prema navodima KONS-a, izrađeni od stećaka pronađenih u okolini, što dodatno svjedoči o slojevitosti kulturnog nasljeđa ovog kraja. Crkva Svetog Nikole u Srđevićima tako predstavlja vrijedan trag višeslojne istorije Gacka, od srednjovjekovnog nasljeđa i porodica gatačkih vojvoda, preko osmanskog perioda, do očuvanih ostataka sakralnog slikarstva XVI vijeka. Njena vrijednost nije samo u arhitekturi, već i u svjedočanstvima o ljudima, umjetnosti i istorijskim okolnostima koje su oblikovale ovaj dio Hercegovine.

Crkva je sagrađena 1897. godine u selu Nadanići pokraj Gacka. Oltar je okrenut direktno ka istoku što se vidi po stupcu od Časne trpeze na kojem se nalazi rupa gdje su se polagale mošti svetitelja. Dužina crkve je 10 metara, širina 6,30 metra, dok je časna trpeza duga 30 cm, a široka 60 cm. Stupac je dug 1,16 metara. Po narodnom predanju Crkva je zidana u vrijeme Stefana Dečanskog. Kada je srušena i od čije ruke to se ni dan danas ne zna. Crkva je obnovljena na temeljima stare crkve iz 1897. godine, i sveštana 1991. godine. Ikonostas je urađen 2003. godine. Veliki broj sela (koja se nalaze) na magistralnom putu Gacko−Nevesinje ovu crkvu doživljavaju kao svoj saborni hram.

Osveštana je 1884. godine. Nakon toga na crkvi su više puta vršene manje popravke. Prvi sveštenoslužitelj ove crkve bio je protojerej Aćim Bratić, tadašnji paroh Fojničke parohije, koji je sahranjen sa južne strane crkve. Hram je 2008. godine pjeskaren i u velikoj mjeri obnovljen.

Hram Svetog Save u Samoboru ima dugu i burnu istoriju, koja seže do prve polovine 16. vijeka. Prema predanju, doseljeni Samoborani zatekli su malu, u zemlju ukopanu crkvu posvećenu Svetom Arhangelu Mihailu, koju su obnovili i posvetili Svetom Savi, svojoj krsnoj slavi. Hram je tokom vijekova više puta rušen i obnavljan, a današnji izgled dobio je kroz veliku obnovu početkom 20. vijeka i posljednju obnovu 2002. godine. Posebno je značajan podatak da je 1869. godine u kamenom zvoniku postavljeno prvo zvono u Gornjoj Hercegovini. Restauracija ikonostasa iz 1932. godine završena je 2011, a hram je ponovo opremljen i osveštan 2012. godine. Ispred crkve nalazi se grob kneza Duke Davidovića koji je obnovio ovaj hram posle Morejskog rata.

Crkva Svete Trojice u Garevoj je jednobrodni hram sa pravougaonim bočnim pjevnicama i polukružnom apsidom. U zapadnom dijelu hrama nalazi se utopljeni stećak, koji svjedoči da je na ovom mjestu vrlo vjerovatno postojala starija crkva. Iznad portala nalazi se natpis o vremenu gradnje, 1886. godine, kao i o ktitoru Bogdanu Zimonjiću i neimaru Gaju. U crkvenom dvorištu nalazi se groblje sa bogato ukrašenim nadgrobnim spomenicima iz 19. vijeka.

Crkva Svetog Dimitrija nalazi se u selu Domrke, na oko 25 kilometara sjeverozapadno od Gacka. Smještena u mirnom i gotovo netaknutom hercegovačkom pejzažu, crkva predstavlja jedno od značajnih mjesta duhovne i kulturne baštine ovog kraja. Crkva je među najstarijim crkvama na području Gacka, a njenu prošlost prati snažno narodno predanje koje je vezuje za XIII vijek i vrijeme dinastije Nemanjića. Prema lokalnoj tradiciji, podizanje crkve i osnivanje sela povezani su sa djelatnošću Svetog Save i kralja Stefana Prvovjenčanog. Crkva je kroz svoju istoriju obnavljana, a poznato je da je velika obnova izvršena 1883. godine. Ponovo je obnovljena i osveštana 2001. godine. Posebnu vrijednost prostoru daje i srednjovjekovno groblje koje se nalazi uz crkvu. Tako se na jednom mjestu susreću hrišćanska tradicija, arheološki tragovi i narodna predanja koja su se kroz generacije prenosila u ovom dijelu Hercegovine. Posjeta Domrkama pruža priliku da se upozna manje poznata strana Gacka, prostor u kojem se istorija ne čita samo iz pisanih izvora i arheoloških nalaza, već i iz priča koje lokalno stanovništvo čuva kroz vijekove.

Nema pouzdanih podataka o starosti crkve. Narodno predanje i ovu crkvu vezuje za srednji vijek, a prema tom predanju podigli su je čobani koji su tokom ljeta izgonili stoku na pašnjake Gatačke površi. Predanje kaže da su to bili Nemanjića čobani. Crkva je obnovljena 1881. godine.

Crkva Svetog Nikole nalazi se u selu Gračanica, oko dva kilometra sjeverozapadno od Gacka. Prema narodnom predanju, sagrađena je 1534. godine, a tokom svoje istorije obnavljana je 1754, 1814. i 1896. godine. Uz crkvu se nalazi srednjovjekovno groblje, što ukazuje na dugu kontinuitet naseljenosti i sakralne tradicije ovog prostora. Zbog prisustva starijih grobova pretpostavlja se da je crkva mogla biti podignuta na mjestu starije bogomolje, ali ta pretpostavka još nije naučno potvrđena, jer arheološka istraživanja lokaliteta nisu završena. Crkva Svetog Nikole danas predstavlja vrijedan dio pravoslavne i kulturno-istorijske baštine gatačkog kraja, a njen položaj u mirnom seoskom ambijentu čini je zanimljivim mjestom za upoznavanje sa istorijom i tradicijom ovog dijela Hercegovine.

Hercegovo vrelo nalazi se u blizini sela Fojnica, oko dva kilometra od naselja, uz put koji povezuje Gacko i Nevesinje. Smješteno u dolini Fojničke rijeke, vrelo je poznato po snažnom izvoru i kamenoj stolici koja se nalazi neposredno uz njega. Sam lokalitet predstavlja zanimljiv spoj prirode, narodnih predanja i kulturno-istorijskih tragova gatačkog kraja. Posebno mjesto u predanjima zauzima herceg Stjepan Vukčić Kosača. Prema narodnoj tradiciji zabilježenoj još krajem 19. vijeka, herceg Stjepan je često boravio na ovom mjestu tokom ljeta. Uz vrelo se pominju i njegove kuće, dok je prostor oko izvora bio okružen gajem i livadom. Pažnju posjetilaca privlači kamena stolica, poznata kao Hercegova ili sudačka stolica. O njenoj namjeni postoje različita tumačenja. Stariji istraživački zapisi bilježe lokalno predanje da je na njoj sjedio herceg Stjepan, dok se u naučnoj literaturi ne može sa sigurnošću potvrditi da je služila kao mjesto održavanja suda. Upravo zbog toga stolica predstavlja vrijedan trag prošlosti i dio lokalne tradicije vezane za ovaj prostor. Hercegovo vrelo danas je zanimljiva tačka za posjetioce koji žele da upoznaju manje poznate prirodne i kulturno-istorijske lokalitete Gacka. Hladna izvorska voda, stari kameni element i priče koje se generacijama vezuju za hercega Stjepana daju ovom mjestu poseban karakter.

Jasenik je malo planinsko selo u gatačkom kraju, posebno poznato kao rodno mjesto jednog od najznačajnijih ljudi koji su potekli iz istočne Hercegovine, grofa Save Vladislavića Raguzinskog. Prema preovlađujućem istorijskom tumačenju, Sava Vladislavić rođen je u Jaseniku 1668. godine, na posjedu ugledne porodice Vladislavić. Njegovo rodno mjesto povezuje ovo mirno planinsko selo sa značajnim poglavljem evropske diplomatske istorije. Nakon odlaska porodice Vladislavić iz ovog kraja, Sava je nastavio svoj životni put koji ga je preko Dubrovnika odveo do Rusije. Tamo je stupio u službu cara Petra Velikog i postao njegov povjerenik i diplomata. Obavljao je važne diplomatske misije prema Osmanskom carstvu i Kini, a posebno mjesto u njegovoj karijeri zauzima uloga u pregovorima koji su doveli do sklapanja Kjahtinskog ugovora 1728. godine, kojim je utvrđena granica između Ruskog i Kineskog carstva. Priča o Jaseniku povezana je i sa širim nasljeđem porodice Vladislavić. O ovoj porodici i Savi Vladislaviću pisao je i pjesnik Jovan Dučić, dok lokalna predanja i danas čuvaju sjećanja na nekadašnje posjede i život uglednih porodica ovog kraja. Danas Jasenik posjetiocima pruža priliku da upoznaju miran planinski pejzaž Gacka i istovremeno zakorače u priču o čovjeku čiji je životni put vodio od malog hercegovačkog sela do dvora Petra Velikog. Okružen kraškim predjelima, planinskim pašnjacima i pogledima prema jezerima Klinje i Vrba, Jasenik predstavlja spoj kulturnog nasljeđa i autentičnog ruralnog ambijenta. Za putnike koji istražuju Gacko, Jasenik je mjesto gdje se lokalna istorija i priroda susreću sa pričom o jednoj izuzetnoj ličnosti čiji je diplomatski rad ostavio trag daleko izvan granica Hercegovine.

Džamija Mehmed-spahije Zvizdića, poznata i kao Gradska ili Čaršijska džamija, nalazi se u centru Gacka, u blizini prostora nekadašnje Stare čaršije. Predstavlja najstariju džamiju u gradu i značajan dio islamskog i kulturno-istorijskog nasljeđa Gacka. Podignuta je 1760. godine kao vakuf Mehmed-spahije Zvizdića. Prvobitna džamija bila je skromnog izgleda, građena od manje trajnih materijala i bez munare. Za njeno održavanje vakif je ostavio više objekata i zemljišnih posjeda, među kojima su bili dućan, bašta, njiva i tri mezarja. Džamija je tokom svoje istorije više puta oštećivana i obnavljana. Nakon stradanja tokom rata devedesetih godina, izvršena je njena obnova, a u julu 2015. godine svečano je otvorena i u njoj je klanjan prvi namaz nakon rata. Danas džamija predstavlja važno mjesto vjerskog života muslimanske zajednice u Gacku i sjedište Medžlisa Islamske zajednice Gacko. Zajedno sa prostorom nekadašnje Stare čaršije, svjedoči o istorijskom i multikulturnom razvoju grada i njegovom raznovrsnom vjerskom nasljeđu.

Stari grad Ključ nalazi se jugozapadno od Gacka, na strmim obroncima planine Babe, iznad istorijskog naselja Cernica. Ključ je bio jedno od važnih utvrđenih i rezidencijalnih središta velikaške porodice Kosača. U istorijskim izvorima prvi put se pominje 28. decembra 1410. godine, kada je Sandalj Hranić Kosača svoju povelju izdao „in castro Cluz“, odnosno u gradu Ključu. Tokom prve polovine XV vijeka Ključ je bio jedno od mjesta u kojima je Sandalj boravio, izdavao povelje i primao dubrovačke izaslanike. Grad se 1426. godine navodi kao njegova prijestolnica, a kasnije je bio povezan i sa njegovim nasljednikom, hercegom Stjepanom Vukčićem Kosačom. Položaj Ključa imao je veliki strateški značaj. Tvrđava je nadzirala važan trgovački put koji je povezivao Dubrovnik i primorje sa unutrašnjošću Hercegovine, preko Trebinja, Gacka, Čemerna i Foče. U njenom podnožju razvijala se Cernica, srednjovjekovni trg i važna karavanska stanica. Utvrđenje je podignuto na prirodno teško pristupačnom terenu, što mu je pružalo snažnu odbrambenu prednost. Ostaci bedema i kula svjedoče o nekadašnjem značaju grada, iako lokalitet do danas nije arheološki sistematski istražen. Nacionalni spomenik obuhvata bedeme i kule Starog grada, kao i dijelove dva topa sa ovog utvrđenja koji se danas čuvaju u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Sa istorijom Ključa povezan je i stećak Radonje Ratkovića, koji je nekada stajao na obližnjoj glavici Ćućenici. U natpisu na stećku Radonja navodi da je poginuo „pod gradom, pod Ključem, za svoga gospodina vojvodu Sandalja“. Stećak je 1960. godine prenesen u Vojni muzej u Beogradu. Nakon dolaska Osmanlija Ključ je zadržao stratešku ulogu, a u osmanskom periodu postao je sjedište kapetanije. Danas ostaci Starog grada, zajedno sa Ključkom džamijom i istorijskim prostorom Cernice, predstavljaju vrijedan kulturno-istorijski kompleks koji svjedoči o značaju ovog kraja kroz različite periode njegove prošlosti i proglašen su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

U centru Gacka, na Trgu koji nosi njegovo ime, nalazi se bronzana bista grofa Save Vladislavića (1668–1738), jednog od najznačajnijih istorijskih ličnosti porijeklom iz Hercegovine. Bista je djelo vajara Đorđa Lazića Ćapše iz Sremskih Karlovaca i predstavlja trajni podsjetnik na život i djelovanje čovjeka koji je od rodnog Gacka stigao do dvora ruskog cara Petra Velikog. Sava Vladislavić rođen je u selu Jasenik kod Gacka, u uglednoj vlastelinskoj porodici. Nakon što je njegova porodica stradala u osmanskim napadima, sa ocem je otišao u Dubrovnik, gdje je stekao obrazovanje i započeo trgovačku i diplomatsku karijeru. Kasnije je preko Carigrada dospio u Rusiju, gdje je stekao povjerenje cara Petra Velikog i postao jedan od njegovih važnih savjetnika i diplomata. Vladislavić je učestvovao u brojnim značajnim diplomatskim poslovima Ruskog carstva, uključujući pregovore sa Osmanskim carstvom, Moldavijom, Papom i Kinom. Posebno mjesto u njegovoj biografiji zauzima njegovo djelovanje u odnosima Rusije i Kine i pregovori koji su doveli do sporazuma u Kjahti, važnog za definisanje granice između dva carstva. Njegova povezanost sa srpskim krajevima ogleda se i u podršci obrazovanju i kulturnom razvoju. Na njegov podsticaj, Petar Veliki je početkom XVIII vijeka pomogao slanje ruskih knjiga i školskih priručnika u Sremske Karlovce, čime je pružena podrška razvoju srpskog školstva. Iako je tokom života imao značajan položaj u Ruskom carstvu, sjećanje na Savu Vladislavića dugo je bilo nedovoljno zastupljeno u široj javnosti. Njegov život i djelo posebno je istraživao i predstavio književnik i diplomata Jovan Dučić, koji je 1940. godine objavio knjigu Grof Sava Vladislavić. Dučić je godinama istraživao arhivsku građu u različitim evropskim gradovima kako bi rekonstruisao život svog znamenitog pretka. Bista u Gacku simbolično vraća Savu Vladislavića u njegov zavičaj i povezuje njegovo rodno mjesto sa gradovima i državama u kojima je ostavio značajan istorijski trag. Za Gacko ona predstavlja mjesto sjećanja na jednog od svojih najpoznatijih ljudi, ali i potencijalno polazište za upoznavanje posjetilaca sa njegovom izuzetnom životnom pričom.

Spomen-obilježje „Kruna gatačkim junacima“ nalazi se u centru Gacka i predstavlja centralno mjesto sjećanja na poginule borce i stradalnike iz gatačkog kraja. Spomenik je otkriven 2018. godine, a u njegovom središtu nalazi se osveštani Časni krst, ispod kojeg su ispisana imena 153 junaka i stradalnika. Spomen-obilježje je posvećeno pripadnicima Gatačke brigade i drugih vojnih formacija čija su imena upisana na spomeniku. Gatačka brigada formirana je 1992. godine, a kroz njene redove tokom rata prošlo je oko 1.500 boraca. Za ratne zasluge odlikovana je Medaljom Petra Mrkonjića. „Kruna gatačkim junacima“ danas je jedno od važnih memorijalnih mjesta u Gacku, na kojem se tradicionalno obilježavaju značajni datumi i odaje počast poginulim borcima.

Crkva Svete Trojice nalazi se u centru Gacka i predstavlja jedan od važnih sakralnih objekata i mjesta okupljanja pravoslavnih vjernika u gradu. Podignuta je 1884. godine, a tokom svoje istorije više puta je obnavljana, između ostalog u periodu od 1962. do 1965. godine i ponovo 2004. godine. Uz crkvu je 2009. godine osvećen Parohijski dom sa kapelom, koji služi za potrebe parohije i okupljanje vjernika. Poseban memorijalni značaj ima crkvena porta, u kojoj se nalazi centralni spomenik posvećen srpskim žrtvama sa područja opštine Konjic stradalim u Odbrambeno-otadžbinskom ratu. Spomenik je oblikovan kao otvorena knjiga i na njemu su uklesana imena 382 stradala stanovnika Konjica, među kojima i imena djece. Crkva Svete Trojice, zajedno sa parohijskim kompleksom i memorijalnim prostorom u njenoj porti, predstavlja mjesto koje povezuje vjersko, istorijsko i memorijalno nasljeđe Gacka.

Hram Svete Trojice nalazi se na Trgu Save Vladislavića, u samom centru Gacka, i predstavlja središnji pravoslavni hram i važno mjesto okupljanja vjernika. Novi saborni hram počeo je da se gradi 2002. godine, prema projektu arhitekte dr Predraga Ristića. Veći dio grubih građevinskih radova je završen, dok se nastavljaju radovi na završnom uređenju i oslikavanju unutrašnjosti hrama. Hram je posebno značajan za život lokalne zajednice jer se zajedno sa Opštinom Gacko obilježava njegova krsna slava – Trojičindan, praznik Silaska Svetog Duha na apostole. Proslava uključuje svetu liturgiju i svečanu litiju ulicama grada, koja okuplja veliki broj vjernika i predstavnika kulturnog, društvenog i javnog života Gacka. Zahvaljujući položaju u gradskom centru, arhitektonskoj monumentalnosti i značaju za savremeni vjerski i društveni život Gacka, Hram Svete Trojice predstavlja jednu od važnih tačaka za upoznavanje grada i njegove pravoslavne tradicije.

Hram Svetog Proroka Ilije u Berušici sagrađen je 1893. godine, vjerovatno na mjestu starije srednjovjekovne crkve koja se prema predanju vezuje za vlastelinsku porodicu Vladislavić. Stariji grobovi u okolnom groblju ukazuju na dugu sakralnu tradiciju ovog mjesta. Hram je tokom istorije više puta stradao i obnavljan, a posljednja velika obnova završena je 2005. godine.

Stara čaršija u Gacku predstavlja istorijsko jezgro grada koje čuva tragove urbanog razvoja i arhitekture još iz osmanskog i austrougarskog perioda. Vijekovima je funkcionisala kao privredno, trgovačko i zanatsko središte gatačkog kraja, kroz koje je prolazio čuveni trgovački drum. Čaršiju odlikuje specifičan spoj tradicionalne hercegovačke gradnje od klesanog kamena iz osmanskog doba i prepoznatljivih, čvrstih vojnih i administrativnih objekata koje je kasnije podigla Austrougarska monarhija. U ovom dijelu grada nekada su se nalazile brojne zanatske radnje, male trgovine, pekare i tradicionalne kafane u kojima su se sretali domaći domaćini, hercegovački seljaci i trgovci u prolazu. Kroz burnu istoriju 20. vijeka, Stara čaršija je pretrpjela velika oštećenja. Mnogi autentični objekti stradali su tokom ratnih razaranja, dok je dio istorijske jezgre izgubio svoju prvobitnu trgovačku funkciju usljed modernizacije i širenja novih gradskih zona nakon izgradnje termoelektrane. Jedan od najreprezentativnijih objekata ovog dijela grada je stara opštinska zgrada, za koju se periodično pokreću projekti rekonstrukcije i sanacije kako bi se sačuvao njen istorijski sjaj i spriječilo dalje propadanje. Danas se prostor Stare čaršije uglavnom posmatra kao kulturno-istorijska cjelina koja svjedoči o prohujalim vremenima i starom urbanom identitetu Gacka. Njene kamene fasade i preostali objekti česta su tema lokalnih hroničara i reportaža o skrivenim ljepotama Hercegovine. Česma na Slavljanu izgrađena je 1891. godine i predstavlja jedan od najvažnijih istorijskih simbola starog urbanog jezgra Gacka. Smještena u naselju Slavljan (koje se nadovezuje na Staru čaršiju), ova česma i prostor oko nje decenijama su bili glavno stjecište lokalnog života, odmora i društvenih zbivanja. Izvorno je česmu krasila prepoznatljiva hercegovačka gradnja od klesanog kamena sa velikim koritom za napajanje stoke i konja karavana. Danas je prostor oko Slavljana preuređen u gradski park Slavljan koji u kombinaciji sa Starom čaršijom čini zaokruženu ambijentalnu zonu Gacka. Opštinske vlasti u svojim regulacionim planovima ovaj lokalitet tretiraju sa posebnom pažnjom kako bi se sačuvalo sjećanje na stari izgled i duh gatačke čaršije.

Lokalitet Zborna Gomila, u blizini Avtovca na području opštine Gacko, predstavlja jedan od značajnih srednjovjekovnih lokaliteta sa stećcima u gatačkom kraju. U stručnoj literaturi lokalitet se navodi i pod nazivom Veliko groblje (Avtovac–Zborna Gomila). Gatačko područje posebno je bogato stećcima – evidentirane su 114 srednjovjekovne nekropole sa oko 2.200 stećaka i 38 sačuvanih epigrafskih natpisa. Na prostoru Zborne Gomile evidentirane su četiri međusobno odvojene grupe stećaka. Najveća od njih povezuje se sa srednjovjekovnom porodicom, odnosno vlaškim katunom Pliščića, koji su u XIV i XV vijeku bili značajno prisutni na području Gacka i šire Hercegovine. Stručna literatura posebno ističe vezu lokaliteta sa porodicom Vukosava Pliščića, čiji je nadgrobni spomenik zabilježen na Zbornoj Gomili. Stećci gatačkog kraja odlikuju se raznovrsnim oblicima i ukrasima. Među motivima koji se javljaju na gatačkim stećcima su arkade, spirale, geometrijski ornamenti, mačevi i štitovi, ljudske figure, kolo, scene lova, kao i drugi simbolički i dekorativni elementi. Posebnu vrijednost imaju stećci sa natpisima na srednjovjekovnoj ćirilici, koji predstavljaju važan izvor za proučavanje ljudi, porodica i društvenih odnosa srednjovjekovne Hercegovine. Zborna Gomila je posebno zanimljiva i zbog istorijskog konteksta u kojem su nastajale nekropole gatačkog kraja. Istorijska istraživanja o Vlasima Pliščićima povezuju ovaj prostor sa srednjovjekovnim stočarskim zajednicama koje su imale važnu ulogu u privrednom i društvenom životu Hercegovine. O lokalitetu i njegovim stećcima postoje zapisi u djelima Šefika Bešlagića, Nade Miletić i drugih istraživača srednjovjekovne arheologije i istorije ovog prostora. Zborna Gomila nalazi se u blizini Danića, gdje se nalazi kompleks posvećen Svetom Petru Zimonjiću sa manastirom i etno-muzejom, kao i grob vojvode Bogdana Zimonjića. Zbog blizine ovih lokaliteta, prostor predstavlja vrijedan kulturno-istorijski ambijent u kojem se mogu povezati srednjovjekovna baština, tradicija, etnografija i istorija Gacka.

U selu Kazanci kod Gacka nalaze se ostaci Džamije Osman-paše Kazanca, vrijednog spomenika osmanskog perioda i jednog od značajnih tragova istorijskog nasljeđa istočne Hercegovine. Mjesto i ostaci graditeljske cjeline džamije u Kazancima proglašeni su nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Džamija je zadužbina Osman-paše Kazanca, koji je rođen u Kazancima 1620. godine.Sa trinaest godina odveden je u Istanbul u okviru osmanskog sistema poznatog kao „danak u krvi“, nakon čega je započeo njegov uspon unutar Osmanskog carstva. Godine 1671. postao je beglerbeg Anadola, 1675. imenovan je vezirom u Šamu, a 1683. godine vezirom u Bosni. Naredne godine premješten je u Egar u Mađarskoj, gdje je 1685. godine poginuo. Prema podacima iz Odluke Komisije, džamija u Kazancima podignuta je 1675. godine. Uz džamiju su se nalazili i drugi objekti vakufskog kompleksa, uključujući konake i prateće sadržaje. Osman-paša je u svom rodnom mjestu ostavio zadužbinu koja je predstavljala izraz njegovog položaja, ali i veze sa rodnim krajem. Za istoriju Kazanaca posebno je zanimljiva i priča o odnosu Osman-paše prema njegovom hrišćanskom porijeklu. Prema lokalnoj tradiciji, u isto vrijeme kada je podizao džamiju, u selu je podignuta i Crkva Svetog Arhangela Mihaila, koja se vezuje za njegovu porodicu. Ova priča predstavlja dio lokalnog predanja i dodatno oslikava složenu istoriju prostora Hercegovine. Sudbina džamije bila je povezana sa ratnim sukobima koji su krajem XVII vijeka zahvatili širi prostor Hercegovine i Crne Gore. Prema istorijskim podacima, 1684. godine Kazance je napao Bajo Pivljanin sa svojim ljudima, pri čemu je džamija srušena, a stradali su i drugi objekti Osman-pašinog kompleksa. Ipak, kamena munara visoka oko 15 metara ostala je sačuvana. Danas, zajedno sa ostacima džamije i pripadajućim haremom, predstavlja najvidljiviji dio nekadašnjeg kompleksa i nijemi svjedok burne prošlosti ovog kraja. Posjeta Kazancima pruža priliku da se upozna priča o Osman-paši Kazancu, njegovoj zadužbini i istorijskim previranjima koja su oblikovala ovaj prostor. Ostaci džamije, kamena munara i obližnja crkva zajedno čine vrijedan primjer slojevitog kulturno-istorijskog nasljeđa Gacka i Hercegovine.

Selo Brljevo, smješteno u istočnom dijelu opštine Gacko, između Kazanaca, Dulića, Galešine i drugih okolnih sela, zauzima posebno mjesto u istorijskom pamćenju ovog kraja. Upravo je ovdje, u noći između 5. i 6. juna 1941. godine, počeo oružani ustanak stanovništva gatačkog kraja protiv vlasti Nezavisne Države Hrvatske. U narednim danima ustanak se proširio na šire područje istočne Hercegovine. Među najistaknutijim ličnostima vezanim za ovaj događaj bio je sveštenik Radojica Perišić, koji je predvodio ustanike gatačkog kraja. Njegovo ime danas je neraskidivo povezano sa Junskim ustankom i istorijom Brljeva. U znak sjećanja na ustanike i stradale, na Brljevu se nalazi spomen-obilježje, a 2024. godine otkriven je i osveštan spomenik posvećen popu Radojici Perišiću. Svake godine 6. juna na ovom mjestu održava se komemorativni program, uz parastos i polaganje cvijeća. Obilježavanje 6. juna povezano je i sa brdom Gat, koje je služilo kao zborno mjesto ustanika. Danas se program obilježavanja tradicionalno odvija između Gata i Brljeva, čime se povezuju dva važna mjesta istorije Junskog ustanka. Šesti jun se u Gacku obilježava i kao Dan opštine Gacko, u znak sjećanja na početak ustanka 1941. godine. Brljevo tako predstavlja mjesto susreta istorije, sjećanja i lokalne tradicije, gdje posjetioci mogu upoznati jedan od značajnih događaja iz ratne istorije Gacka i Hercegovine.

Hram Svetog velikomučenika kneza Lazara u Pridvorici, kod Gacka, nalazi se u oblasti Borač, u planinskom predjelu na obroncima Zelengore, nedaleko od izvorišta rijeke Neretve. Danas je ovo svetinja Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske i metoh Manastira Zavala, ali i mjesto dubokog istorijskog i duhovnog sjećanja na stradanje stanovnika ovog kraja. Hram Svetog kneza Lazara Kosovskog sagrađen je 1935. godine, a prvi put je osveštan 1936. godine. Njegova istorija neraskidivo je povezana sa stradanjem stanovnika Pridvorice tokom Drugog svjetskog rata. Na pravoslavni Božić, 7. januara 1942. godine, ustaše su napale selo i ubile sve mještane koji su se tog dana zatekli u Pridvorici. Među stradalima bili su žene, djeca i starci. Crkva je zapaljena zajedno sa mještanima koji su u nju bili zatvoreni. Stradanje je preživjelo samo četvoro mještana koji se tog dana nisu zatekli u selu. Nakon zločina, Pridvorica je ostala bez svojih stanovnika, a selo je decenijama bilo napušteno. U narodnom sjećanju ostalo je poznato kao „selo kojeg nema“. Posmrtni ostaci stradalih kasnije su preneseni i položeni u kriptu obnovljenog hrama. Tragedija Pridvorice ostavila je dubok trag i u književnosti. Književnik Vuk Drašković naveo je da je zločin u Pridvorici, koji se dogodio nedaleko od njegovog rodnog kraja, bio jedan od snažnih motiva za nastanak njegovog romana „Nož“. U romanu je Pridvorica predstavljena pod drugim imenom, a događaji iz stvarnog života poslužili su kao važna inspiracija za priču. Poslije više decenija, obnova hrama započela je 2006. godine. Hram je obnovljen i ponovo osveštan 2009. godine, čime je započeo novi život ove svetinje. U narednim godinama prostor oko hrama je uređen, a izgrađeni su konak i drugi objekti manastirskog kompleksa. Na Vidovdan, 28. juna, u hramu se tradicionalno proslavlja hramovna slava Svetog velikomučenika kneza Lazara, uz Svetu liturgiju, pomen stradalim stanovnicima i okupljanje potomaka i vjernika. Danas je Pridvorica mjesto molitve, sjećanja i okupljanja. Obnovljeni hram čuva uspomenu na stradale stanovnike sela i predstavljaju mjesto na kojem se istorija ovog kraja prenosi na nove generacije.

Grgureve ili Grgurske Bare, poznate i kao Grčko groblje, predstavljaju vrijedan lokalitet srednjovjekovne baštine gatačkog kraja. Na prostranoj visoravni Ravno, uz stari put koji povezuje Gacko i Plužine, nalazi se nekropola sa 88 stećaka – srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika. Među njima su uglavnom ploče, zatim sanduci i jedan sljemenjak, dok je 14 stećaka ukrašeno. Na sačuvanim ukrasima mogu se prepoznati različiti motivi karakteristični za umjetnost stećaka, među kojima su lovac na konju, mač, štit i koplje, kao i arkade, rozete, vinova loza i tordirano uže. Posebno je zanimljiv prikaz lova, jedan od prepoznatljivih motiva na stećcima istočne Hercegovine. Nekropola se nalazi u surovom visokoplaninskom pejzažu, na prostoru koji se tradicionalno koristio za ljetnu ispašu stoke. Njena izdvojena lokacija, blizina granice sa Crnom Gorom i očuvani stećci stvaraju poseban ambijent za upoznavanje srednjovjekovne baštine ovog kraja. Grgureve Bare su zanimljive posjetiocima koji žele da otkriju manje poznate lokalitete stećaka i upoznaju tragove života stanovništva koje je u srednjem vijeku živjelo, putovalo i stočarilo na prostoru Gacka i okolnih planinskih predjela.

Najstariji most preko rijeke Zalomke. Nalazi se u selu Bratač, 13 kilometara istočno od Nevesinja. Most u sadašnjem obliku je izgrađen za vrijeme turske vladavine, ali je vrlo vjerovatno da je na ovom mjestu postojao most za vrijeme rimske imperije jer je dobro očuvan i rimski put koji vodi direktno ka njemu. Iako se po legendi gradnja mosta pripisuje udovici bega Ljubovića (17. vijek), na osnovu arheoloških podataka, most je nastao najvjerovatnije početkom 18. vijeka, tačnije za vrijeme vladavine sultana Mahmuda II (1730-1754). Izgrađen je u potpunosti od kamena i ima tri luka. Dužina mosta je 35 metara, a širina 3 metra. Dug vremenski period to je bio jedini most na rijeci Zalomci. Ime su mu dali čobani, koji su preko njega vodili stada ovaca na ispašu u planine. Ovaj značajni kulturno-istorijski dragulj je proglašen nacionalnim spomenikom BiH i nalazi se pod zaštitom države. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinja)

Rimljani su bili prvi značajniji graditelji cesta. Razvili su mrežu koja je povezivala Rim sa ostalim dijelovima prostanog carstva, prvo za potrebe kretanja vojnih jedinica, a zatim za trgovinu i prevoz robe. Narona (Metković) je predstavljala važan saobraćajni centar iz koga su polazile komunikacije u raznim pravcima. Jedna takva komunikacija je cesta koja je vodila na sjevero-istok u Nevesinjsko polje. Gradnja ceste Narona – Nevesinjsko polje – Borci – Konjic – Sarajevsko polje počela je za vrijeme cara Avgusta, dok ih je većina završena za vrijeme careva Tiberija i Klaudija. Salona (Split) i Narona (Metković) su bile glavno ishodište cesta rimske provincije Dalmacije koja je obuhvatala i naše prostore. U njihovoj gradnji korištena je radna snaga pokorenog stanovništva. Cesta prvog reda prolazila je kroz Nevesinjsko polje pravcem jugoistok-sjeverozapad. Ova saobraćajnica je išla pravcem Zovi Do – Odžak – Drenovik – Kruševljani – Borci – Konjic – Sarajevsko polje. Put je prelazio rijeku Zalomku na mjestu današnjeg mosta Ovčiji brod posle čega se jedan krak odvajao prema Zalomu i dalje prema Gacku, a drugi prema Drenoviku gdje se nalazilo najveće Rimsko naselje na prostoru Nevesinja. Svjedok ovoj činjenici je dobro očuvan rimski put dužine oko 500 metara koji direktno vodi na most Ovčiji brod. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinja)

Nekropola stećaka Pupoš sastoji se od oko 130 stećaka, oblika ploče, sanduka, sljemenika i krstače. Narodno vjerovanje govori da se u vrijeme velikih suša krečio veliki stećak u obliku krstače, za šta su vjerovali da donosi kišu. Osim na Pupošu u selu Bratač stećci se nalaze na sljedećim lokalitetima: Bogdanci, Srednji Bratač, srednjovjekovna nekropola Bratićevci, Srednji Bratač, praistorijski tumul i srednjovjekovni spomenici Brestovik, Gornji Bratač, praistorijski tumul i srednjovjekovni spomenici Brijeg, Srednji Bratač, srednjovjekovna nekropola Cvrkovac, Gornji Bratač, srednjovjekovna nekropola Lučila, Gornji Bratač, srednjovjekovna nekropola u okviru pravoslavnog groblja Ljubičin Brijeg, Gornji Bratač, srednjovjekovna nekropola, Pupoš, Srednji Bratač, rimski spomenici i srednjovjekovna nekropola Šurića Greb, Srednji Bratač, praistorijski tumul i srednjovjekovni spomenici Vrba, Srednji Bratač, bunar napravljen od sekundarne upotrebe srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika Kod pećine na Kukonosu Kaluf iznad Međina (Izvor: Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske, Republički zavod za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa)

Bunar sa pojilom za stoku napravljen od sekundarne upotrebe srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika - stećaka. (Izvor: Ministarstvo prosvjete i kulture Republike Srpske, Republički zavod za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa)

Na području današnjeg zapadnog Balkana tokom mlađeg perioda praistorije, živjeli su narodi poznatiji pod nazivom Iliri. Ono što krasi narod Ilira na ovom prostoru jeste njihova brojna ostavština kamenih utvrda, zidina, gomila, a posebno tzv. gradina. Područje nevesinjske opštine je takođe bilo nastanjeno ilirskim stanovništvom. Pleme za koje se pretpostavlja da je živilo na području Nevesinja je Glinditiones. Upravo oni su podigli nebrojeni broj gomila, kao i dva velika naselja – gradine, čije monumentalne zidine su i dan danas vidljive. (Izvor:Turistička organizacija Nevesinja)

Bratački gradac je praistorijski i rimski lokalitet na mjestu Drenovik sa obje strane rijeke Zalomke. I danas se na lokalitetu mogu naći ostaci arhitekture rimskih objekata kao što su cigle, ulomci grnačarije i drugo. Ovaj lokalitet se smatra vrlo važnim rimskim naseljem koje je ležalo na rimskoj magistrali koja je vodila od Narone prema Sarajevu.

Mlinice su objekti koji su građeni na rijeci da bi se u njima mljelo žito. Najveća i najljepša među njima je bila mlinica na lokaciji Čečuge. Iza mlinice se nalazio veliki kameni ručno rađeni jaz/brana koja je pregrađivala rijeku i podizala nivo vode da bi se što duže u godini moglo mljeti, jer je Zalomka ponornica i ljeti joj korito presušuje, osim na mjestima gdje je veća dubina korita zvanim virovi. Na jazu su bile dvije kapije kroz koje je prolazila voda. Kapije su se otvarale kad nivo vode puno poraste da ne bi plavio mlinicu. Jaz i mlinica su činili jedan kompleks. Iza jaza je bila kamenom ozidana jažva na kojoj su se nalazili prozori. Prozora je bilo koliko je mlinova u mlinu. Preko jažve kroz prozore voda je skretana na mlinove. Kroz svaki prozor je prolazilo drveno strmo korito koje je vodu navodilo na kašike koje su dalje pokretale veliki mlinski kamen. Kašike su rađene od trešnjeva drveta, koje se smatra najotpornijim i najtvrđim. U mlinici su bila četiri mlina i dvije male prostorijice/sobice za mlinare u kojima se nalazio drveni krevet i limena peć. Sam mehanizam za mljevenje/mlin se sastojao od koša u koji se sipalo žito, vratila na koji su bili prišvršćeni dva velika kamena točka, jedan fiksiran, donji, i drugi koji se okretao i mljeo žito, gornji, korita gdje se skupljalo brašno i vratila na čijem donjem dijelu, ispod poda mlinice u vodi, su bile pričvršćene drvene velike kašike na koje je sa jažve, preko korita padala voda i pokretala mlin. U mlinicama se mljelo samo u mjesecima u kojima je bio dovoljan nivo vode za pokretanje mlina. Mlinari su žito mljeli za sopstvene potrebe i uslužno. Mljevenje se plaćalo takozvanom “ujmjenicom”, količinom brašna koju mlinar uzme meljući određenu količinu brašna. Ujmjenica je iznosila pet kilograma brašna na sto kilograma samljevenog žita. U mlinici su radile i žene i muškarci. Od živih mlinara svakako je najvrjednije spomenuti Radmilu Samardžić, ženu koja je, na sreću, još uvijek živi simbol ženske snage Bratača.

Prva Nevesinjska puška bio je ustanak podignut u opštini Nevesinje 9. jula 1875. godine protiv otomanske vlasti i ubrzo se proširio na cijelu BiH, uz podršku Srbije i Crne Gore. To je vremenom preraslo u Srpsko-turski rat. Ubrzo je došlo do Berlinskog kongresa 1878. godine i rješavanja Istočnog pitanja kojim su Srbija i Crna Gora dobile nezavisnost i teritorijalno proširenje, dok je Austrougarska na 30 godina okupirala BiH. U novije vrijeme istoričari sve više nazivaju ovaj događaj i Treći srpski ustanak. Na mjestu gdje je pukla prva puška danas stoji ovaj spomenik koji čuva sjećanje na nevesinjske ustanike. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinje)

Nalazi se uz staru rimsku i poslije karavansku cestu. Makadamski put vodi od Morina do Kalinovika. O Svatovskom groblju postoji narodna pjesma. Prema prvoj legendi, ovo je groblje nastalo kad je bila ženidba mostarskog bega Lakšiča koji je preprosio djevojku nevesinjskom begu Aliji Ljuboviću. Taj događaj opjevan je u narodnoj pjesmi. Prema toj legendi lijepo vrijeme koje je pratilo svatove koji su lijepu Hajku djevojku iz Zagorja vodili put Nevesinja pretvorilo se u nevrijeme s ledenom olujom te se svi svati posmrzavaše. Narodna pjesma je sa sretnim završetkom. Prema drugoj legendi, ovdje su se srele dvije svatovske kolone i nisu se htjele maknuti jedna drugoj s puta te zbog prkosa zametnuo se boj u kojem su svi izginuli. Prema trećoj legendi ovdje je bio boj dviju vojska koji je potrajao dok jedni drugim sabljama nisu odsjekli glave, a i obezglavljeni su "mahali sabljama". Vrlo blizu Svatovskog groblja je lokacija Majdani. Na njoj se vadio kamen za stećke. Ostali su do danas veliki neobrađeni blokovi kamena koji nisu dospjeli do konačnog proizvoda, možda jer naručitelju li majstoru nisu odgovarali, ili su pripremljeni blokovi ostali, a bogumilski naručitelji i majstori nestali. (Izvor: Wikipedija)

Vjenčac je bio glavni grad i župsko sjedište Nevesinjske župe, nakon toga i kneževsko, po čemu još nosi naziv i Knežak. Ostaci utvrđenja se nalaze iznad današnjeg gradskog naselja na brdu Grad ili Knežača. Prvi put se pominje 1435. godine u Povelji Hercega Stefana, u kojoj se kaže da je pisana u župi Nevesinje pod gradom Vjenčacom. U istorijskim izvorima se pominje u još tri povelje Hercega Stefana, i u više dubrovačkih dokumenata. Posle dolaska Turaka na ove prostore, grad Vjenčac gubi na značaju. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinje)

Sahat-kula predstavlja najznačajniji spomenik iz perioda turske vladavine. Predstavlja istorijsku građevinu i nacionalni spomenik. To je građevina po kojoj se prepoznaje i staro i novo Nevesinje. Najčešći je motiv na nevesinjskim razgledicama i detanj je koji ostaje u sjećanjima svih što su posjetili Nevesinje. Ova, kao i većina sahat-kula, sagrađena je u samom centru stare čaršije i predstavlja integralni dio, kao i bitan element njene identifikacije. Tačan datum izgradnje se ne zna, ali je sagrađena prije 1664. godine. Ovo se saznaje iz putopisa slavnog turskog putopisca Evlije Čelebije, koji je prvi put spominje u svom djelu Sejahatnama (Putopis). Danas predstavlja najstariju građevinu ovog tipa u BiH. Stranica kvadratne osnove duga je tri metra, prosječna debljina zidova je 80 cm, dok je visina 16,5 m. Na njoj su vidljivi uticaji kasnoromaničkih kula, italijanskih kampanila i dubrovačkih sahat-kula, u primjeni kvadratične forme, a vidljivi su i u kružnim otvorima za satove i dekoraciji krovnog vijenca. Godine 1891. postavljen je na ovu sahat-kulu novi sat sa tri mine, od kojih je jedna imala turske, druga rimske, a treća arapske brojeve. 1980-ih godina ponovo su postavljene su nove mine sa arapskim brojevima i novi sat. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinje)

Saborna crkva u Nevesinju jedan je od značajnih svjedoka istorije i duhovnog života ovog kraja. Prva drvena crkva podignuta je 1879. godine, a već 1885. započeta je gradnja današnjeg kamenog hrama. Crkva je završena i osveštana 15. avgusta 1887. godine. Hram je građen zajedničkim trudom naroda Nevesinja, koji je nesebično pomagao novcem i materijalom, dok je kamen za gradnju dopreman iz Ždrijela u Bojištu. I danas crkva predstavlja dragocjeno mjesto molitve, tradicije i susreta, čuvajući uspomenu na generacije koje su svojim trudom ostavile trajan pečat u istoriji Nevesinja.

Crkva Svih Svetih u Zovom Dolu kod Nevesinja predstavlja prelijep primjer savremene pravoslavne arhitekture skladno uklopljene u pitomi hercegovački krš. Smješten u slikovitom planinskom okruženju lokaliteta Obalina, ovaj hram je podignut trudom mještana i svečano osvještan 2016. godine. Osim arhitektonske ljepote, crkva je glavno kulturno i duhovno središte ovog kraja. Svake godine početkom ljeta, na praznik Svih Svetih, u njenoj porti se održava tradicionalni narodni sabor koji okuplja brojne posjetioce i zavičajce. Zbog spoja tradicije, netaknute prirode i istorijskog značaja, ovo mjesto je nezaobilazna stanica za sve koji žele da osjete autentični duh i gostoprimstvo istočne Hercegovine.

Crkva brvnara posvećena Svetom velikomučeniku Georgiju izgrađena je i osveštana 2015. godine, a realizacija projekta počela je 2010. godine. Nalazi se na uzvišenju Vjenčac koje dominira sa oko 70 metara visine iznad Nevesinja. Vjenčac je poznat srednjovjekovni grad od kojeg je do danas očuvan samo manji dio zidina. Pretpostavlja se da je crkva izgrađena na mjestu gdje je postojala crkva u srednjem vijeku. Izgrađena crkva dio je kompleksa koji je u planu da se izgradi na lokalitetu starog grada Vjenčac. Pored crkve kompleks će činiti i drugi sadržaji religiozne i turističke namjene. Moderan projekat hrama u potpunosti je autentičan, i po izgledu i po lokaciji, a sa druge strane isti je u duhu sa tradicijom Srpske Pravoslavne Crkve. Crkva se nalazi na kaskadnim platformama sa vodenim površinama, vidikovcem i dodatnim uslužnim objektom. Zdanje je osmišljeno kao kombinacija drveta i kamena. Sama konstrukcija objekta crkve je od drvenih trupaca, dok je konstrukcija oltara kompozitni zid kamen-beton-kamen. Vjenčac je sve popularnije izletište lokalnog stanovništva dok će izgradnjom planiranih sadržaja obogatiti turističku ponudu Nevesinja. (Izvor: Upoznaj Srpsku)

Ova drevna svetinja, podignuta između 1864. i 1866. godine, jedna je od vrijednih istorijskih i duhovnih znamenitosti Hercegovine. Građena je po dozvoli sultana Abdul-Aziza, a njen neimar bio je Lazar Sušilo iz Popova Polja. Hram je osveštan na Mitrovdan 1866. godine. Posebno mjesto u istoriji zauzima činjenica da je upravo u ovoj crkvi 1875. godine dogovoren početak čuvenog Hercegovačkog ustanka protiv Osmanskog carstva. Tokom burnih istorijskih događaja hram je više puta stradao, ali je svaki put obnavljan trudom i prilozima vjernog naroda. Temeljna obnova izvedena je 1930. godine, kada je kamen po kamen pažljivo vraćan na svoje mjesto. Posebno je upečatljivo svjedočanstvo o tadašnjoj obnovi – dio potrebnog materijala obezbijeđen je zahvaljujući sitnim prilozima žena iz okolnih krajeva. Danas je ova svetinja mjesto molitve, tradicije i sjećanja, a od 2002. godine, po blagoslovu episkopa Grigorija, ima status manastira i metoha manastira Tvrdoša.

U Kifinom Selu, nadomak Nevesinja, nalazi se drevna pravoslavna svetinja za koju se vjeruje da potiče još iz srednjeg vijeka i da je bila zadužbina Nemanjića. Današnji hram obnovljen je početkom 19. vijeka i osveštan 1816. godine. Njegova istorija ispunjena je zanimljivim pričama o vjeri, istrajnosti i snazi naroda. Gradnja hrama odvijala se u vrijeme velike gladi, pa su mještani obilazili kuće i prikupljali hranu za majstore i radnike. Zahvaljujući njihovoj požrtvovanosti, hram je ipak završen i postao jedno od važnih duhovnih mjesta ovog kraja. Crkva je kroz burnu istoriju više puta stradala i obnavljana, a posebno mjesto zauzimaju vrijedne ikone koje su u 19. vijeku donesene iz Rusije. Današnji zvonik podignut je 1890. godine, a hram i danas čuva tragove brojnih generacija koje su ga kroz vjekove čuvale i obnavljale. Danas se u crkvi redovno služe bogosluženja, a o Trojičinu danu kod crkve se je veliki narodni sabor. Posjeta ovom hramu pruža priliku da se upozna spoj srednjovjekovne tradicije, burne hercegovačke istorije i žive pravoslavne duhovnosti.

U selu Zаlom, na mjestu zvanom Primet, nalazi se crkva koja već više od vijeka svjedoči o vjeri, tradiciji i istrajnosti ovoga kraja. Prije izgradnje današnje crkve, na obližnjem gum­nu Hadžibega Bašagića, kod njegove kule i nedaleko od česme zvane Lonđa, 1880. godine podignuta je manja crkva od bukovih dasaka. Današnja crkva na Primetu građena je tokom 1885. i 1886. godine. Crkva je završena u ljeto 1886. godine, a 29. juna iste godine osveštao ju je arhiepiskop i mitropolit Ignjatije. Kroz decenije, ovaj hram ostao je važno mjesto okupljanja i molitve, čuvajući uspomenu na generacije koje su ovdje dolazile da pronađu mir, utjehu i zajedništvo. Posjeta crkvi na Primetu nije samo susret sa sakralnim nasljeđem — to je putovanje kroz vrijeme, tragovima vjere, predanja i života ljudi koji su vijekovima čuvali identitet ovog kraja.

Crkva je podignuta zahvaljujući trudu i zalaganju mještana Batkovića, Miljevca, Lapčevina i Šurića, kao i brojnih stanovnika cijelog Nevesinja. Osvećenje crkve obavljeno je 1973. godine, u nedjelju nakon Velike Gospojine. Više od tri decenije kasnije, svetinja je temeljno obnovljena. Danas ova crkva predstavlja dragocjen dio duhovnog i kulturnog nasljeđa Nevesinja. Okružena tišinom hercegovačkog pejzaža, ona čuva uspomenu na ljude koji su je gradili, na generacije koje su se oko nje okupljale i na zajednicu koja je svojim trudom sačuvala svetinju.

Na mjestu Ocrkavlje, gdje prema narodnom predanju još od ranije postoji trag pravoslavne svetinje, nalazi se crkva koja više od jednog vijeka predstavlja važno duhovno i istorijsko mjesto ovog kraja. Današnja crkva podignuta je na mjestu za koje se vjeruje da je i ranije bilo povezano sa pravoslavnim bogosluženjem. Osvećena je 15. avgusta 1894. godine, na Veliku Gospojinu. Za ovu svetinju vezana su i dva neobična događaja koje vjernici i mještani pamte kao posebna svjedočanstva i čudesne događaje. Prvi se dogodio 24. aprila 1997. godine, prilikom kopanja grobnog mjesta u crkvenom groblju za pokojnog Slobodana Glogovca. Dok je desetak ljudi kopalo grob, na dubini od oko jednog metra naišli su na kamenu poklopnicu starog groba. Kada je jedan od prisutnih udario krampom u poklopnicu, crkveno zvono se samo oglasilo. Zvono je zazvonilo još dva puta. Prisustvo ovom događaju, prema svjedočenjima mještana, zabilježili su između ostalih Milan Telebak, Branko Bulajić, Srđan i Mladen Žerajić. Grobno mjesto je potom zatrpano, a pokojnik je sahranjen u drugoj iskopanoj raki. Drugi događaj zbio se u noći između 31. avgusta i 1. septembra 2001. godine. Iako u selu nije bilo zabilježeno veliko nevrijeme, tokom noći je sa crkve cijeli bakarni krov, u jednom komadu, bio pomjeren i položen nekoliko metara sjeverno od crkve. Sa preslice je pao čeoni krst, dok se donji lijevi krst okrenuo i ostao u tom položaju. Istovremeno, jedini spomenik u groblju koji nije imao krst kao obilježje oboren je na zemlju i ispucao. Ovi događaji ostali su duboko urezani u sjećanje mještana i postali dio usmenog predanja koje prati ovu svetinju. Već iste jeseni, crkveni odbor, zajedno sa svojim sveštenikom, pokojnim ocem Kostadinom Šipovcem, sanirao je nastala oštećenja i crkvu ponovo pokrio bakarnim krovom. Time je još jednom potvrđena povezanost mještana sa svetinjom i njihova odlučnost da je sačuvaju. Danas crkva na Ocrkavlju predstavlja mjesto susreta istorije, vjere i narodnog predanja. Njena priča nije ispisana samo u godinama gradnje i obnove, već i u sjećanjima generacija koje su ovdje dolazile, molile se i prenosile priče o događajima koje nisu znale drugačije da objasne. Crkva na Ocrkavlju poziva putnika da zastane, upozna njenu dugu istoriju i čuje predanja koja su kroz generacije sačuvana među ljudima ovog kraja. To je mjesto gdje se susreću svetinja, tišina hercegovačkog prostora i sjećanje koje traje duže od jednog vijeka.

U selu Udrežnje nalazi se hram Svetog proroka Ilije, svetinja koja više od jednog vijeka čuva duhovno i istorijsko nasljeđe ovog kraja. Odluka o izgradnji crkve donesena je na narodnom zboru 8. juna 1895. godine, kada je 57 domaćina prikupilo 1.036 forinti dobrovoljnih priloga. Temelji su osveštani 19. maja 1896. godine, a crkva je građena 1896. i 1897. godine. Neimar je bio Lazar Šušić iz Bančića kod Ljubinja. Hram je svečano osvećen 17. avgusta 1897. godine, od strane arhiepiskopa i mitropolita Serafima Perovića, uz prisustvo brojnih sveštenika, naroda i Srpsko-pravoslavnog pjevačkog društva „Zastava“ iz Nevesinja. Crkva je tokom svoje istorije više puta obnavljana. Posebno su značajne opravke iz 1935. godine, kada je izgrađen novi svod i postavljen crijep, kao i nabavka crkvenih zvona 1931. godine. Hram je preživio i teška stradanja tokom Drugog svjetskog rata, kada je 1941. godine na njegovim vratima strijeljana grupa nedužnih ljudi koji su sahranjeni u crkvenom dvorištu. Obnovljena je 1998. godine, kada je obilježena i njena stogodišnjica. Danas je crkva Svetog proroka Ilije važno mjesto molitve i čuvanja istorijskog pamćenja. Ovaj hram predstavlja vrijedan trag vjere, zajedništva i istorije Udrežnja, sačuvan kroz više od jednog vijeka.

Na pravoslavnom groblju u Seljanima, za koje se prema predanju pretpostavlja da se na tom mjestu nekada nalazilo grčko groblje, podignut je hram posvećen Svetom velikomučeniku Pantelejmonu. Izgradnja hrama započela je u jesen 2006. godine. Radovi su završeni za nepune dvije godine, a hram je svečano osvećen 9. avgusta 2008. godine, na praznik Svetog Pantelejmona. Iako danas u Seljanima živi samo jedna pravoslavna porodica, Riste Kilibarde, hram na dan svoje slave okuplja brojne ljude porijeklom iz ovog kraja. Tako je postao mjesto susreta, molitve i čuvanja uspomene na zavičaj. Hram Svetog Pantelejmona u Seljanima danas simbolizuje trajnu vezu ljudi sa svojim korijenima i rodnim krajem.

Temelji ove crkve osveštani su 17. jula 1903. godine. Crkva je građena 1903/1904. godine, a neimar je bio Lazar Šušić iz Bančića kod Ljubinja. Osveštana je, 5. septembra 1904. godine. Crkva okuplja vjerni narod Lukavca i čuva uspomenu na sabornost i slogu naroda u želji da izgradi ovu svetinju.

Džamija hadži Hane hanume Ljubović ili Ljubovića džamija je istorijska građevina izgrađena 1625. godine i nalazii se u centru Odžaka. Proglašena je 2007. godine nacionalnim spomenikom kulture BiH.

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice u Ljubinju predstavlja jedan od najznačajnijih sakralnih i arheoloških lokaliteta u ljubinjskom kraju. Kao graditeljska cjelina proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a na zvaničnoj listi Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika vodi se kao „Crkva rođenja Bogorodice u Ljubinju“. Današnji hram podignut je 1867. godine, što potvrđuje natpis uklesan na kamenoj ploči iznad nadvratnika. Crkva se nalazi u Ljubinju, uz magistralni put koji povezuje Mostar, Stolac, Ljubinje i Trebinje, na prostoru koji je kroz različite istorijske periode imao sakralnu i grobnu funkciju. Posebna vrijednost hrama otkrivena je tokom arheoloških istraživanja sprovedenih 2014. godine. Ispod današnje crkve i u njenoj neposrednoj okolini dokumentovani su ostaci ranijih sakralnih objekata, čime je potvrđeno da je ovo mjesto bilo povezano sa hrišćanskim bogosluženjem mnogo prije izgradnje današnjeg hrama. Arheološka istraživanja ukazala su na više faza sakralne arhitekture. Najstariji ostaci vezuju se za kasnoantički, odnosno ranohrišćanski period, okvirno između 4. i 6. vijeka. Istraženi su i ostaci kasnijih srednjovjekovnih crkvenih građevina, datovanih u period 12–13. i 14–15. vijeka. Na taj način lokalitet svjedoči o dugom kontinuitetu hrišćanskog korištenja istog prostora. U prostoru crkve sačuvani su arheološki ostaci starijih građevina, a dio nalaza je prezentovan ispod staklenih površina, omogućavajući posjetiocima da neposredno vide pojedine slojeve ranijih objekata. Među pronađenim arheološkim materijalom dokumentovani su predmeti različitih perioda, uključujući rimski stilus, novac, keramičke nalaze i antički crijep, kao i ljudski grobovi. Vrijednost Crkve Rođenja Presvete Bogorodice u Ljubinju dodatno je obogaćena sačuvanim predmetima crkvenog pokretnog nasljeđa. Među njima se posebno izdvaja Evanđelje iz 1793. godine, koje je sačuvano u crkvi. Knjiga je dimenzija 52 × 34 × 8 cm i ima metalni povez sa dvije metalne kopče, od kojih je jedna danas nedostajuća. Prednja strana poveza ukrašena je reljefno iskucanim ornamentima i sa pet kartuša u kojima su predstavljeni likovi svetitelja. Površina je dodatno ukrašena složenim vegetabilnim motivima. Na zadnjoj strani nalazi se reljefna predstava Raspeća, takođe uokvirena vegetabilnim ornamentom. Posebnu dokumentarnu vrijednost imaju rukom ispisani zapisi u Evanđelju. Dva zapisa nalaze se na početku, a tri na kraju knjige, i odnose se na služenje liturgije različitih episkopa u ljubinjskoj crkvi. Ovi zapisi predstavljaju vrijedan trag o crkvenom životu i istoriji hrama. *Na prvoj štampanoj stranici nalazi se prikaz Svetog Trojstva, dok je tekst Evanđelja štampan kombinacijom crne i crvene boje. U crkvi se čuva i dvostrana litijna ikona izrađena od bakra. Na jednoj strani prikazana je scena Hristovog Rođenja, dok je na drugoj predstavljen evanđelista Luka. Obje predstave izrađene su tehnikama iskucavanja i izrezivanja. Litijna ikona ima složenu konstrukciju sa više međusobno povezanih metalnih ploča, dok je njena površina ukrašena vegetabilnim i geometrijskim ornamentima. Na donjem dijelu nalaze se ukrasni elementi sa zvončićima, koji su sastavni dio njene liturgijske funkcije. Ovi predmeti predstavljaju vrijedan dio pokretnog crkvenog nasljeđa Ljubinja. Zajedno sa samom crkvom i arheološkim ostacima ranijih sakralnih objekata na ovom lokalitetu, oni svjedoče o dugom kontinuitetu vjerskog života i kulturne tradicije ovog prostora. Lokalitet je povezan i sa srednjovjekovnom nekropolom stećaka. Prema dokumentaciji o zaštiti, u okviru nacionalnog spomenika obuhvaćeni su objekat crkve, pokretno nasljeđe i ostaci srednjovjekovne nekropole sa šest sačuvanih stećaka. Zbog slojevitosti lokaliteta, Crkva Rođenja Presvete Bogorodice predstavlja mnogo više od sakralnog objekta iz 19. vijeka. Na jednom mjestu moguće je pratiti kontinuitet hrišćanskog sakralnog prostora od kasne antike, preko srednjeg vijeka, do savremenog doba. Upravo ta višeslojnost daje lokalitetu posebno mjesto u kulturnom i arheološkom nasljeđu Ljubinja i istočne Hercegovine.

Vlahovići, u opštini Ljubinje, predstavljaju jedno od najznačajnijih mjesta srednjovjekovnog kulturnog nasljeđa u ovom dijelu Hercegovine. Istorijsko područje koje obuhvata nekropolu sa stećcima i pravoslavnu Crkvu Svetog kneza Lazara, poznatu kao grobna crkva kneza Vlađa Bijelića, proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Crkva je posvećena Svetom knezu Lazaru, a njena istorija povezana je sa knezom Vlađem Bijelićem, koji se u istorijskim izvorima navodi kao njen ktitor. Vlađ Bijelić živio je u 15. vijeku, a prema stručnim istraživanjima njegov sin Vukosav Vlađević kasnije je proširio crkvu. Današnji izgled objekta ne odgovara u potpunosti njenoj prvobitnoj srednjovjekovnoj formi, jer je crkva kroz vrijeme više puta rušena i obnavljana. Posebnu vrijednost lokalitetu daju srednjovjekovni nadgrobni spomenici – stećci. Nekropola je neposredno povezana sa crkvom, a pojedini stećci nalaze se i u samom crkvenom prostoru. Takva povezanost sakralnog objekta i nekropole predstavlja važan primjer srednjovjekovne pogrebne i memorijalne prakse u Hercegovini. Najznačajniji istorijski trag predstavlja natpis na nadgrobnoj ploči kneza Vlađa Bijelića, koja se nalazi u unutrašnjosti crkve. Natpis potvrđuje da je Vlađ Bijelić sahranjen u svojoj crkvi posvećenoj Svetom Lazaru. U crkvi se nalazi i grob njegovog sina Vukosava Vlađevića, čiji natpis svjedoči o njegovom životu i pogibiji. Ovi epigrafski zapisi predstavljaju dragocjen izvor za proučavanje srednjovjekovne istorije ovog kraja. Na nekropoli se nalazi i više ukrašenih stećaka, među kojima se ističu primjerci sa figuralnim i ornamentalnim predstavama. Jedan od posebno zanimljivih spomenika prikazuje scenu zmaja koji proždire srnu, što lokalitetu daje i značajnu umjetničku vrijednost. Poseban značaj crkve ogleda se i u njenoj posveti Svetom knezu Lazaru. Natpis Vlađa Bijelića pokazuje da je kult Svetog kneza Lazara bio prisutan u ovom dijelu Hercegovine u srednjem vijeku, čime lokalitet predstavlja važan trag razvoja duhovne i kulturne tradicije srpskog stanovništva Hercegovine. Na jednoj od ploča stoji natpis: „А се лежи кнез Влађ Бијелић у својој цркви у Светом Лазару. Чловјече, тако да нијеси проклет, не тикај у ме“. Vlahovići tako predstavljaju slojevito istorijsko mjesto u kojem su crkva, grobovi i stećci povezani u jedinstvenu cjelinu. Natpisi na grobnim spomenicima daju lokalitetu posebno dokumentarnu vrijednost, dok stećci i crkva omogućavaju posjetiocu da na jednom mjestu sagleda različite aspekte srednjovjekovne istorije Hercegovine.

Nekropola stećaka u Dubočici nalazi se u ravnici južno od sela Dubočica, u sjeveroistočnom dijelu Ljubinjskog polja, između Ljubinja i Graca. Prema terenskom istraživanju istoričara i istraživača stećaka Šefika Bešlagića, na lokalitetu je evidentirano oko 150 stećaka, pri čemu zbog zaraslosti lokaliteta nije bilo moguće utvrditi njihov potpuno tačan broj. Stećci su uglavnom izrađeni u obliku sanduka, različitih dimenzija, a na nekropoli je zabilježen i jedan sljemenjak, kao i nekoliko amorfnih kamenih ostataka. Među njima ima i manjih spomenika, koji su prema Bešlagićevom opisu vjerovatno pripadali dječjim grobovima. Stećci su uglavnom orijentisani u pravcu zapad–istok i raspoređeni u nizove, što predstavlja karakterističnu organizaciju prostora na više srednjovjekovnih nekropola na području Ljubinja. Iako je najveći dio stećaka bez ukrasa, Bešlagić je na nekropoli u Dubočici evidentirao 12 ukrašenih stećaka. Zabilježeni su različiti motivi, među kojima se ističu figuralni prikazi, mač, konjanik s konjem, polumjesec, stilizovani krst i dekorativni ornamenti. Ovi ukrasi predstavljaju vrijedan izvor za proučavanje srednjovjekovne sepulkralne umjetnosti i kulturnog prostora Hercegovine. Nekropola u Dubočici dio je šireg kompleksa srednjovjekovnog nasljeđa Ljubinja, gdje se nalazi veći broj nekropola sa stećcima. U turističkom smislu može se povezati sa značajnim lokalitetima u Vlahovićima, Uboskom i Premilovom Polju, čime se otvara mogućnost oblikovanja tematske rute posvećene stećcima i srednjovjekovnom nasljeđu Ljubinjskog kraja.

U selu Gradac, na sjeveroistočnom obodu Ljubinjskog polja, nalazi se Crkva Svetog proroka Ilije, jedan od značajnih sakralnih objekata na području opštine Ljubinje. Selo je smješteno na južnim padinama Đurđeve glave, na nadmorskoj visini od oko 500 metara. Crkva se u lokalnom predanju smatra jednom od najstarijih crkava u ovom kraju, a među stanovništvom je poznata i kao „Matica crkva“. Prema narodnom predanju, njena gradnja vezuje se za vrijeme Nemanjića i XIII vijek. Iako za ovu predaju ne postoje potvrđeni istorijski podaci koji bi sa sigurnošću utvrdili vrijeme prvobitne gradnje, ona predstavlja važan dio lokalne tradicije i sjećanja stanovništva. Hram je skromnih dimenzija – približno 5 metara dužine, 4 metra širine i 3,5 metara visine. Građen je kao jednobrodna kamena crkva, od fino klesanog kamena, sa krovom pokrivenim kamenim pločama. Na zapadnoj strani nalazi se karakterističan zvonik na preslicu sa jednim zvonom. Njena jednostavna arhitektura i način gradnje predstavljaju tipičan primjer tradicionalne sakralne arhitekture Hercegovine. Crkva je tokom vremena više puta obnavljana. Jedna od značajnijih intervencija izvršena je 1910. godine, kada je pod crkve podignut za jednu stepenicu i urađen novi pod, čime je djelimično izmijenjen njen prvobitni izgled. Posebnu pažnju privlače kameni natpisi iznad ulaznih vrata. Na tom mjestu nalaze se tri kamena natpisa, kao i uklesani krst sa lijeve strane, ispod kojeg se nalazi tekst u kojem se pominju Gradac i crkva. Na jednom od natpisa može se pročitati ime kneza Lazara, što lokalitetu daje dodatnu istorijsku i epigrafsku vrijednost. Iznad ulaza nalazi se i kamena ploča sa natpisom koji bilježi podizanje zvonika: „Ovi zvonik na hramu Proroka Ilije podiže se 25.03. 1890. god.“

Pitomo selo Krajpolje smješteno je podno planine Ilije, na oko 4 kilometra od Ljubinja. Selo ima dugu duhovnu i crkvenu tradiciju. Prema predanju, u Krajpolju je još u srednjem vijeku postojala crkva, koja je krajem XV vijeka porušena tokom osmanskih osvajanja. Prema lokalnom predanju, mještani i vjernici Krajpolja zavjetovali su se da će jednog dana podići novi hram u spomen stare crkve. Na ispunjenje ovog zavjeta čekalo se gotovo pet stoljeća, kada je pokrenuta izgradnja nove crkve na drugoj lokaciji. Osvećenje kamena temeljca novog hrama izvršio je mitropolit Vladislav 23. jula 1988. godine, dok je već sagrađeni hram osveštan 10. septembra 1989. godine. Zahvaljujući velikom trudu, zalaganju i novčanim prilozima domaćina sela Krajpolje, crkva je završena za svega godinu dana. Crkva Svetog Preobraženja Gospodnjeg u Krajpolju predstavlja važan dio duhovnog i kulturnog nasljeđa ovog sela. Njena priča svjedoči o kontinuitetu vjerske tradicije i snažnoj vezi lokalnog stanovništva sa zavičajem, kao i o višestoljetnom nastojanju da se sačuva sjećanje na srednjovjekovni hram koji je nekada postojao u Krajpolju.

Praistorijska gradina Đurđeva glava predstavlja arheološki lokalitet na području opštine Ljubinje i evidentirana je na Privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine. Lokalitet pripada tipu praistorijskih gradina, utvrđenih naselja podizanih na prirodno pogodnim i strateški dominantnim položajima.Na lokaciji su zabilježeni ostaci kamenih struktura, rimske opeke, tragovi objekata i uklesani put u živu stijenu, što dodatno potvrđuje istorijsku slojevitost lokaliteta. Gradine predstavljaju značajan oblik praistorijskog naseljavanja prostora Hercegovine, jer su svojim položajem omogućavale kontrolu okolnog prostora i pružale prirodne prednosti za zaštitu naselja. Đurđeva glava je stoga vrijedan dio arheološkog i kulturnog nasljeđa Ljubinja i svjedočanstvo o dugoj istoriji naseljavanja ovog kraja.

U središtu Ljubinja nalazi se Saborni hram Rođenja Gospoda Isusa Hrista, jedan od najznačajnijih savremenih pravoslavnih hramova ovog dijela Hercegovine. Hram je posvećen prazniku Rođenja Hristovog i predstavlja važno mjesto pravoslavnog bogosluženja, ali i jedno od prepoznatljivih obilježja grada. Gradnja novog sabornog hrama započela je krajem 20. vijeka. Temelji hrama osveštani su 11. juna 2000. godine, a hram je svečano osveštan 21. septembra 2004. godine. Njegova izgradnja bila je važan događaj za vjernike Ljubinja i okolnih sela, koji su učestvovali u prikupljanju sredstava i realizaciji izgradnje. Hram je građen u tradiciji pravoslavne sakralne arhitekture, sa naglašenom centralnom kupolom i zvonikom koji zajedno sa ostalim elementima čine prepoznatljivu siluetu objekta u gradskom prostoru. Prostor oko hrama predstavlja mjesto okupljanja vjernika tokom velikih crkvenih praznika i važnih datuma crkvenog kalendara. Poseban značaj hramu daje njegov položaj u Ljubinju, gradu čija istorija obuhvata slojeve srednjovjekovnog, osmanskog, austrougarskog i novijeg perioda. Posjeta hramu može biti dio obilaska gradskog jezgra i upoznavanja sa vjerskim i kulturnim nasljeđem Ljubinja. Saborni hram Rođenja Gospoda Isusa Hrista danas je mjesto redovnih bogosluženja i okupljanja vjernika, posebno tokom Božića, Vaskrsa, hramovne slave i drugih velikih praznika. Za posjetioce predstavlja savremeni primjer pravoslavne sakralne arhitekture i dio živog duhovnog nasljeđa Ljubinja.

Krški krajolik Ljubinja karakteriše nedostatak većih površinskih tokova i prirodnih izvora koji bi danas predstavljali razvijene turističke atrakcije. Voda se na kraškom terenu brzo gubi u podzemlju, zbog čega je njeno prikupljanje i čuvanje kroz istoriju imalo poseban značaj za stanovništvo. U ruralnim područjima Ljubinja tradicionalno su se koristile čatrnje – kamene cisterne za prikupljanje i čuvanje kišnice. One su predstavljale važan dio svakodnevnog života, posebno u područjima udaljenim od stalnih izvora vode, i služile su za potrebe domaćinstava i napajanje stoke. Brojne čatrnje i danas su vidljive u selima i zaseocima ljubinjskog kraja i predstavljaju vrijedan element tradicionalnog načina života i kulturnog pejzaža Hercegovine. Kao istorijski zabilježen primjer lokalnog izvora vode može se izdvojiti Živa voda Slavljan, u području Bukovog potoka. Ovakva mjesta svjedoče o načinu na koji su stanovnici krškog područja koristili i prilagođavali prirodne vodne resurse uslovima karakterističnim za Hercegovinu. Danas čatrnje imaju prvenstveno kulturnu, pejzažnu i ambijentalnu vrijednost. Očuvane tradicionalne kamene čatrnje mogu biti zanimljiva tačka na tematskim pješačkim i ruralnim rutama, posebno u kombinaciji sa drugim elementima materijalnog i nematerijalnog nasljeđa sela Ljubinja. Na taj način one ne predstavljaju samo nekadašnji način snabdijevanja vodom, već i autentičan trag prilagođavanja čovjeka specifičnom kraškom okruženju.

Hram Svetog Vasilija Tvrdoškog i Ostroškog na Donjoj Trusini, sagrađen 1936. godine kao jednobrodna građevina sa polukružnom oltarskom apsidom. Predanje o igranju kola u mnogobrojnim pojasima oko hrama na dan osvećenja ukazuje na važnost ovog događaja za mjesto i njegove stanovnike. Običaj darivanja hrama od strane mještana pčelara, koji bi opasivali hram svijećom u više krugova i kasnije bi se svijeće koristile u hramu i za potrebe vjernika, pokazuje specifičan način za doprinos zajednici i izražavanje poštovanja prema hramu. Pored hrama se nalazi pravoslavno groblje, što pruža dodatni značaj ovom mjestu u vjerskom i društvenom kontekstu. Porta hrama i groblje ograđeni su 2004. godine.