Hercegovina za cijelu porodicu

Jedan od najprepoznatljivijih istorijskih prostora Trebinja, gdje se u kamenim zidinama, uskim ulicama i starim građevinama susreću bogata istorija, arhitektura i duh grada.

Srpski pravoslavni manastir smješten na obalama Trebišnjice, nedaleko od Trebinja. Poznat je po bogatoj istoriji, ostacima prvobitne crkve iz 4. vijeka, živopisima, duhovnom značaju i tradiciji proizvodnje vina u manastirskim podrumima koji datiraju od 15. vijeka.

Hercegovačka Gračanica, smještena na vrhu brda Crkvina iznad Trebinja, jedno je od najprepoznatljivijih mjesta grada. Podignuta je po želji Jovana Dučića, čiji se grob nalazi u crkvi, a iz njenog dvorišta pruža se jedan od najljepših pogleda na Trebinje, Trebišnjicu, Leotar i okolna brda. Freske, ikonostas i arhitektura daju ovom mjestu posebnu duhovnu i umjetničku vrijednost.

Trebišnjica je rijeka koja je oblikovala život i pejzaž Trebinja. Njene mirne vode vijugaju kroz vinograde, polja, mostove i gradske zidine, povezujući prirodu i istoriju Hercegovine. Kao jedna od najdužih ponornica na svijetu, krije i fascinantan podzemni tok koji je čini jednim od najzanimljivijih kraških fenomena regiona, kao i prirodno stanište čovječje ribice (Proteus Anguinus).

Ubla su planinska oaza na Orjenu i prirodna polazna tačka za istraživanje njegovih staza i vrhova. Ovdje se može osjetiti potpuno drugačije lice Hercegovine – svježije, zelenije i tiše. Planinarski dom predstavlja mjesto susreta ljubitelja prirode, planinara i putnika željnih odmora daleko od gradske vreve.

Manastir Svetog Đorđa na Braveniku vezuje se za 13. vijek i vrijeme Svetog Save i dinastije Nemanjića. Ostaci ranijih temelja i grobovi oko hrama ukazuju na dugu tradiciju crkvenog života na ovom prostoru. Manastir je u 18. vijeku spaljen i razoren, a prema predanju tada je stradalo 14 monaha. Novi hram podignut je 1901. godine i postao saborna crkva cijele Zubačke visoravni. Nakon višedecenijskog propadanja, obnovljen je 1989. godine, a danas ponovo živi kao aktivan manastir sa monaškim i bogoslužbenim životom.

Sušica je mala hercegovačka rijeka skrivena među kamenim pejzažima i zelenilom. Njeno korito i okolni predjeli pričaju priču o vodi koja je vijekovima oblikovala krš, stvarajući skrovite kutke i dramatične pejzaže. To je mjesto za one koji vole mir, fotografiju, šetnju i otkrivanje manje poznatih prirodnih dragulja.

Izgrađena je u 17. vijeku na temeljima stare crkve, a poslije rušenja od Austrije obnovljena je 1878. godine. Na jednom kamenu, koji je uzidan u priprati hrama, vidi se natpis – ...Župan Krnje... iz 1224. godine – tako da postoji mogućnost da je hram bio centar župe Korjenići ili Vrm, za vrijeme župana u 13. vijeku. Hram je jednobrodni sa zvonikom na preslicu, a živopisan je u 17. vijeku rukom zografa Vasilija.

Rimski most u Vučijoj svjedoči o dugoj istoriji puteva Hercegovine. Most se nalazi na rijeci Sušici, na lokaciji nekadašnjeg rimskog puta koji je vodio od Dubrovnika za Crnu Goru. Smatra se da je sagrađen u 13. vijeku kada i obližnje Vrmske kule. Nalazi se između dvije stijene i spaja dva strma dijela rijeke. Građen je od tesanog kamena, a gornji lukovi su od sige. Nasvođenje od sige je sastavljeno polukružnim lukovima, što daje vrlo lijep utisak i uklapa ga u okolni prirodni ambijent.

Džamija Župa jedna je od najstarijih džamija u trebinjskom kraju. Smatra se da je sagrađena u prvoj polovini 16. vijeka, za vrijeme vladavine sultana Ahmeda. Ova džamija je krajem 19. vijeka sa svoje prvobitne lokacije premještena na današnju lokaciju zbog gradnje željezničke pruge.

Pored ove crkve 1907. godine pronađen je nadgrobni natpis župana Pribiše iz 1241. godine i trebinjskog župana Grda iz 1180. godine, koji predstavlja najstariji otkriveni ćirilični natpis na području Bosne i Hercegovine. Sadašnja crkva Sv. Jovana Krstitelja obnovljena je 1929. godine. Na praznik Rođenja Sv. Jovana osvećenje je obavio tadašnji Episkop Zahumsko-hercegovački Jovan, o čemu postoji svjedočanstvo na antiminsu.

Arslanagića most najpoznatiji je spomenik iz turskog perioda u Trebinju i ima veoma značajno mjesto u balkanskoj arhitekturi 16. vijeka. Most je kao zadužbinu za svog poginulog sina u borbi sa Mlečanima izgradio Mehmed-paša Sokolović 1574. godine, za vrijeme turske okupacije. Kada su Turci 1687. godine potisnuti iz Herceg Novog, mnoge turske porodice su se iz ovog grada doselile u Trebinje. Među njima je bio i izvjesni Arslan-aga. On je dobio posjede istočno od Trebinja: na Zupcima, Necvjeću i Jasenu, te pravo da naplaćuje mostarinu preko mosta na Trebišnjici. Po njemu se, od tada, most naziva Arslanagića most. Izgradnjom hidroenergetskog sistema na Trebišnjici 1965. godine most se našao pod vodom akumulacionog jezera. Po zahtjevu Zavoda za zaštitu spomenika kulture most je demontiran i prenesen nizvodno 1966. godine prilikom pražnjenja akumulacije.

Muzej Hercegovine u Trebinju čuva i predstavlja bogato kulturno-istorijsko nasljeđe ovog kraja. Kroz arheološke, istorijske, etnološke i umjetničke zbirke posjetioci mogu upoznati prošlost Hercegovine i život njenih stanovnika kroz različite epohe.

Anđelkina kapija je jedan od prepoznatljivih detalja starog Trebinja i mjesto povezano sa popularnim filmom "Ranjeni orao".

Sultan Ahmedova džamija, poznata i kao Careva džamija, čuva trag osmanskog perioda u Trebinju. Smještena u istorijskom gradskom jezgru, zajedno sa drugim sakralnim objektima svjedoči o slojevitosti grada u kojem su se kroz vijekove susretale različite kulture i tradicije.

Osman-pašina džamija nalazi se unutar zidina Starog grada i jedan je od najvrednijih primjera osmanske arhitekture u Trebinju. Podignuta je 1726. godine, a gradili su je dubrovački majstori, zbog čega se u njenoj arhitekturi prepoznaju i mediteranski elementi.

Saborni hram Svetog Preobraženja Gospodnjeg nalazi se u srcu Trebinja i predstavlja jedan od najvažnijih duhovnih i arhitektonskih simbola grada. Njegov položaj u gradskom jezgru čini ga prirodnim dijelom šetnje kroz istorijsko Trebinje, zajedno sa parkom, trgovima i drugim znamenitostima. Saborni hram Sv. Preobraženja Gospodnjeg izgrađen je kao jednobrodna bazilika sa visokim sjevernim i južnim transeptima na sredini hrama (sa vratima) i zatvorenim zvonikom na zapadu (sa tri velika zvona). Gradnja hrama je započeta 1898. godine, a završena 1908. godine, kada je i osvećen od strane Mitropolita Dabro-bosanskog i hercegovačkog Svetog Petra Zimonjića. Hram je obnovljen 2002. godine, kada je na zvonik stavljen novi pozlaćeni krst. Ikone na ikonostasu je slikao akademski slikar i umjetnik Atanasije Popović. U hramu se čuva kao blagoslov mitra Svetog Vasilija Tvrdoškog i Ostroškog, Mitropolita Hercegovačkog.

Katolička katedrala Rođenja Blažene Djevice Marije jedan je od značajnih sakralnih objekata Trebinja i svjedočanstvo bogate i slojevite istorije grada. Smještena u srcu Trebinja, katedrala svojim jednostavnim, ali upečatljivim izgledom predstavlja važan dio katoličke baštine Hercegovine i podsjeća na vijekove susreta različitih kultura i vjerskih tradicija na ovom prostoru.

Platani su jedno od mjesta po kojima se Trebinje pamti. Šesnaest čuvenih platana stvaraju prirodni hlad iznad ljetnje bašte u samom srcu grada, gdje se uz kafu i lagani razgovor najbolje osjeti opušteni mediteranski ritam Trebinja. Ovo je mjesto za predah, ali i dio svakodnevnog života grada.

Trebinjska zelena pijaca mjesto je gdje se na tezgama mogu pronaći domaće voće, povrće, sir, med i drugi proizvodi karakteristični za Hercegovinu.

Grad Sunca je savremeni turističko-rekreativni kompleks u blizini Trebinja, sa sadržajima za odmor, zabavu i aktivan boravak. Akva park posebno je atraktivan porodicama i posjetiocima koji žele da spoje izlet i zabavu.

Crkva Svetog Ilije se nalazi na vrhu Ilijinog brda (Ilijina glavica) u selu Mesari je trikonhos, koji je više puta prepravljan. Posljednji put, prema natpisu na arhitravnoj gredi, bilo je to 1897. godine. Ova crkva ima preromanički stilski karakter, te se smatra da je vjerovatno i prvobitna crkva sagrađena u periodu od IX do XI vijeka. Spada među najstarije građevine u Hercegovini. Crkva Svetog Ilije sa praistorijskom grobnom gomilom (tumulusom) i nekropolom sa stećcima u Mesarima proglašena je za nacionalni spomenik BiH 2008. godine.

Crkva Sv. Klimenta, u narodu poznata kao Klimentica, tipična mediteranska srednjovjekovna crkvica od kamena, nalazi se na desnoj obali rijeke Trebišnjice, u selu Mostaći. Smatra se jednom od najstarijih crkvi u našem kraju. Ova crkva zanimljiva je zbog svog živopisa kojim su ukrašene sve zidne površine od vrha do dna. Dekoracija ove crkve, zajedno sa drugim značajnim crkvama iz perioda turske okupacije naših krajeva, ima prije svega veliku vrijednost kao kulturno-istorijski spomenik.

Hram Svete Petke – Paraskeve u Mostaćima, u Trebinjskom polju, predstavlja lijep primjer tradicionalne hercegovačke sakralne arhitekture s početka XIX vijeka. Građen je od kamena i karakterističan je po kamenom krovu, koji mu daje prepoznatljiv izgled i skladno ga povezuje sa hercegovačkim pejzažom. Smješten među poljima i vinogradima Trebinjskog kraja, hram pruža priliku da se upozna mirnija, ruralna strana Trebinja i njegova vjekovna vjerska tradicija. Sveta Liturgija služi se na dan hramovne slave.

Vožnja barkom Trebišnjicom pruža drugačiji pogled na Trebinje i njegov pejzaž. Mirna rijeka, zelenilo i istorijski ambijent grada stvaraju opuštajuće iskustvo i autentičan način da se doživi Trebinje.

Manastir Duži je srpski pravoslavni manastir bogate istorije, smješten u plodnom Popovom polju. Posvećen je Pokrovu Presvete Bogorodice i poznat po svojoj duhovnoj tradiciji, istoriji i vezi sa manastirom Tvrdoš.

Po predanju, sagrađen je u pretkosovskom periodu, vjerovatno u XIV vijeku, iako tačna godina gradnje nije poznata. Predanje kaže da se Vlatko Vuković sa svojom vojskom pričestio u ovom hramu prije polaska na Kosovsku bitku. Hram je služio sve do Drugog svjetskog rata, kada je razoren. Crkvena porta je nekada bila groblje, a kasnije je služila kao poligon za obuku JNA sve do 1990. godine. Blagoslovom blaženopočivšeg Episkopa Atanasija i zalaganjem mjesnog paroha i crkvenog odbora, hram je obnovljen zahvaljujući prilozima vjernika i vraćen u prvobitno stanje. Ponovo je opremljen za bogosluženje i osvećen 1998. godine.

Skriven uz put kroz Lastvu, ovaj mali izvor iz stijene jedno je od onih mjesta koja se lako prođu, a pamte dugo. Hladna i bistra voda izbija iz hercegovačkog krša, podsjećajući na bogatstvo podzemnih voda koje oblikuju cijeli kraj. Smješten u zelenom ambijentu Lastve, izvor je prirodno mjesto za kratki predah tokom šetnje ili vožnje i lijep primjer kako se u Hercegovini voda i kamen neprestano susreću.

Stari grad Klobuk bio je jedan od najimpozantnijih srednjovjekovnih gradova-tvrđava ovog kraja. Smješten je oko 30 km od Trebinja, na strmim liticama iznad rijeke Sušice, što mu je pružalo izuzetno prirodno zaštićen položaj. Do tvrđave se danas prilazi sa zapadne strane, sa puta Trebinje–Nikšić. Klobuk se pominje još u djelima vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita, prije više od hiljadu godina. Grad je teško stradao 1878. godine nakon napada austrougarske vojske, a danas su sačuvani uglavnom ostaci njegovih zidina. Klobuk je proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2006. godine, a dodatnu popularnost stekao je kao jedna od lokacija na kojima je sniman film Na mliječnom putu Emira Kusturice, sa Monikom Beluči u glavnoj ulozi.

Stari grad Mičevac nalazi se na desnoj obali Trebišnjice, u blizini naselja Arslanagića most. Prema predanju, podigao ga je vojvoda Mičeta, po kojem je grad i dobio ime. Grad su činili tvrđava na uzvišenju i predgrađe smješteno ispod nje, odakle se pružao dobar pregled okolnog područja. Mičevac se prvi put pominje još 1042. godine, a zahvaljujući položaju imao je važnu ulogu u zaštiti komunikacije između Dubrovnika i zaleđa. Njegov trgovački značaj potvrđuje i podatak da se u gradu tokom XV vijeka pominje carina. Danas su sačuvani ostaci nekadašnjeg utvrđenog grada, koji je zaštićen kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Kola na Trebišnjici su nekoliko vijekova star sistem navodnjavanja i jedan od simbola Trebinja. Mirni riječni ambijent, zelenilo i karakteristični kraški pejzaž čine ovo mjesto pogodnim za predah i uživanje u prirodi.

Područje Lastve je udaljeno 13 km istočno od Trebinja na putu za Nikšić. Smješteno je na obali Lastvanskog jezera i nudi više atraktivnih lokacija za piknik, roštiljanje i druge aktivnosti u prirodi. Posebno treba istaći da je Lastvansko jezero izuzetno bogato ribom i omiljena je lokacija brojnim lokalnim ribolovcima. Jezero je mjesto okupljanja brojnih ribolovaca svake godine na dan svečanog otvaranja ribolovne sezone.

Petropavlov manastir je drevni pravoslavni manastirski kompleks u blizini Trebinja, posvećen Svetim apostolima Petru i Pavlu. Okružen prirodom i bogatim istorijskim nasljeđem, predstavlja važno duhovno i kulturno mjesto Hercegovine. Prostor oko današnjeg manastira Sv. Apostola Petra i Pavla, zajedno sa nekropolom stećaka je područje koje je od marta 2003. godine proglašeno nacionalnim spomenikom BiH. Obuhvata ostatke crkve Sv. Petra (4. vijek), koji se nalaze ispod današnje crkve, sagrađene 1906. godine i ostatke crkve Sv. Pavla (5. vijek), obnovljene 2007. godine. Današnja crkva Sv. Petra je tipična za ovo podneblje, jednostavne osnove i skromnih dimenzija, sa apsidom prekrivenim kamenim pločama, kao i popločanom unutrašnjošću i drvenim ikonostasom. Crkva Sv. Pavla se nalazi neposredno uz crkvu Sv. Petra, sa njene južne strane. Prema dostupnoj arhivskoj građi i arheološkim nalazima smatra se da je ova crkva služila kao saborni hram u kome su obavljana bogosluženja, dok je trikonhos sa krstionicom (otkriven 2001. godine) posvećen Apostolu Pavlu služio za krštenja i sahranjivanje vjernika.

Petropavlova pećina nalazi se u neposrednoj blizini Petropavlovog manastira i povezana je sa bogatom duhovnom tradicijom ovog kraja. Prirodni ambijent pećine dodatno upotpunjuje doživljaj jednog od značajnih svetih mjesta Hercegovine. Prema drevnom predanju, u ovoj pećini, stanovnike ondašnje Hercegovine je krstio Sveti Pavle. Istorijske činjenice su neosporne: Sv.Tit, učenik Sv. Pavla, krstio je narod po ondašnjoj Dalmaciji i Liburniji. Put Scodra – Salona koji je prve hrišćane odveo u Rim, prolazio je preko područja današnje Hercegovine, a jedan njegov ogranak vodio je ravnicom ispod same Pavlove pećine. Prema Sv. Epifaniju, u ove krajeve Sv. Pavle je došao 57. godine, a Sv. Luka 58. godine. Arheolozi su tragove prvih hrišćanskih zajednica otkrili u mjestu Paniku, u okviru antičkog urbanog kompleksa u kojem je, u kompoziciji podnog mozaika, prikazan Orfej koji na desnoj ruci ima tri znaka krsta. Prema predanju, voda iz Pavlove pećine pomaže nerotkinjama i djevojkama koje žele da se udaju.

Tvrđava Strač jedno je od najzanimljivijih austrougarskih utvrđenja u okolini Trebinja i slovi za jedno od najvećih fortifikacijskih objekata ovog tipa na Balkanu.

Crkva Svetog Arhanđela Mihaila u Ugarcima pripada sakralnom nasljeđu ruralne Hercegovine, gdje su crkve vijekovima bile mnogo više od mjesta molitve – bile su mjesta okupljanja i čuvari lokalnog identiteta. Njeno okruženje pruža autentičan pogled na život hercegovačkih sela i tradiciju koja se održava kroz generacije.

Bilećko jezero je veliko plavo prostranstvo usred hercegovačkog krša, često nazivano „hercegovačkim morem“.

Nekropola stećaka Bijela Rudina, na području opštine Bileća, predstavlja vrijedan dio srednjovjekovnog kulturnog nasljeđa istočne Hercegovine. Lokalitet je evidentiran među zaštićenim kulturno-istorijskim dobrima Bosne i Hercegovine kao Nekropola stećaka Bijela Rudina. Bijela Rudina pripada prostoru Bilećkih Rudina, području koje je poznato po izuzetno bogatom arheološkom nasljeđu. Na ovom prostoru registrovani su tragovi ljudskog prisustva iz različitih istorijskih perioda, uključujući praistorijske tumule, srednjovjekovne nekropole i druge arheološke ostatke. Arheološka istraživanja Bilećkih Rudina ukazuju na značaj ovog prostora još u praistorijskom periodu, kada su na širem području evidentirane brojne kamene grobne gomile odnosno tumuli. Poseban značaj nekropoli daju stećci – srednjovjekovni nadgrobni spomenici karakteristični za prostor Bosne i Hercegovine i susjednih krajeva. Na pojedinim stećcima sa Bijele Rudine zabilježeni su ukrasni motivi, među kojima se u stručnoj literaturi navode i primjerci sa složenim geometrijskim i figuralnim elementima. Lokalitet Bobotov Dub na Bijeloj Rudini navodi se u stručnoj literaturi o ornamentici stećaka, što potvrđuje umjetničku vrijednost pojedinih spomenika. Zanimljivost ovog prostora predstavlja i njegova povezanost sa starijim arheološkim slojevima. Na području Bijele Rudine istraživani su i praistorijski kameni tumuli, pa se na relativno ograničenom prostoru mogu pratiti tragovi različitih načina sahranjivanja kroz veoma dug vremenski period. Nekropola Bijela Rudina tako je dio šireg kulturnog pejzaža Bilećkih Rudina, u kojem se prepliću praistorijsko, antičko i srednjovjekovno nasljeđe. Stećci danas predstavljaju najvidljiviji trag srednjovjekovnog perioda i svjedoče o značaju ovog prostora u prošlosti.

U pravoslavnom groblju sačuvano je 210 stećaka u obliku ploča, sarkofaga, sanduka i krstova. Mnogi su ukrašeni. Među stećcima nalaze se temeljni zidovi manje crkvene građevine.

Ostaci Predojevića crkve nalaze se u selu Prijevor, u opštini Bileća, na prostoru bogatom arheološkim tragovima iz različitih istorijskih perioda. Lokalitet je evidentiran među zaštićenim kulturno-istorijskim dobrima Bosne i Hercegovine kao „Prijevor, Srbac – Ostaci Predojevića crkve“. Ostaci crkve smješteni su u prostoru obraslom hrastovom šumom i šibljem, na praistorijskom tumulu. Prema stručnom opisu lokaliteta, sačuvani ostaci crkve imaju spoljašnje dimenzije približno 7,90 × 4,90 metara. Posebnu pažnju privlači kameni portal sa uklesanim ukrasima. Na njegovim bočnim stranama zabilježene su predstave sunca i polumjeseca, dok se u središnjem dijelu portala nalazi uklesani krst, uz dodatne ornamentalne elemente. U neposrednoj blizini crkve nalaze se stećci, srednjovjekovni nadgrobni spomenici, od kojih su mnogi danas u lošem stanju – pojedini su utonuli u zemlju, prelomljeni ili obrasli mahovinom. Prisustvo crkvenih ostataka, stećaka i praistorijskog tumula na istom prostoru čini ovaj lokalitet posebno zanimljivim za razumijevanje dugog kontinuiteta korištenja ovog pejzaža. Naziv Predojevića crkva povezan je sa lokalnom tradicijom i predanjima o srednjovjekovnom rodu Predojevića, koji se u istorijskim izvorima vezuje za područje Bileće i šire Bilećkih Rudina. Stručna literatura navodi da se Predojevići u dubrovačkim izvorima pominju već 1356. godine, a da je njihovo osnovno područje bilo na prostoru Bilećkog polja i njegove okoline. Sa ovim lokalitetom posebno je povezano predanje o Hasan-paši Predojeviću, osmanskom vojskovođi s kraja 16. vijeka, prema kojem je crkva navodno podignuta u 16. vijeku i povezana sa njegovom porodicom. Međutim, ovo treba posmatrati kao lokalno istorijsko predanje, a ne kao nesumnjivo potvrđenu činjenicu. Savremena arheološka literatura upravo ovaj lokalitet koristi kao primjer za proučavanje prelaza iz kasnosrednjovjekovnog u ranoosmanski period. Lokalitet je posljednjih godina dodatno dokumentovan savremenim metodama. U okviru projekta dokumentovanja arhitektonskog kulturnog nasljeđa izvršena su snimanja korištenjem GNSS tehnologije, terestričkog laserskog skenera i bespilotne letjelice, čime je omogućeno izrada detaljne digitalne dokumentacije i fotorealističnog prikaza ostataka crkve i njenog neposrednog prostora. Ostaci Predojevića crkve predstavljaju vrijedan arheološki lokalitet u kojem se na jednom mjestu susreću tragovi praistorijskog, srednjovjekovnog i osmanskog perioda. Sačuvani kameni portal, stećci i prahistorijski tumul daju lokalitetu posebnu vrijednost i čine ga zanimljivim dijelom kulturno-istorijske baštine Bileće.

Tvrđava Drakuljica, odnosno nekadašnje austrougarsko vojno utvrđenje, nalazi se na uzvišenju iznad Bilećkog jezera, u blizini Bileće. Utvrđenje je izgrađeno nakon uspostavljanja austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini i predstavljalo je jednu od osam fortifikacija na okolnim visovima koje su činile odbrambeni sistem Bileće. Drakuljica je bila dio šireg sistema austrougarskih vojnih utvrđenja koja su štitila prostor Bileće i pravce prema unutrašnjosti Hercegovine i granici sa Crnom Gorom. Utvrđenja su međusobno bila povezana kaldrmisanim putevima, čiji se pojedini ostaci i danas mogu uočiti na terenu. Drakuljica se nalazila na važnom položaju iznad pravca Bileća–Trebinje, odnosno u blizini raskrsnice starog puta Bileća–Trebinje, koji je danas potopljen, i savremenog magistralnog puta koji prati obalu jezera. Novija istraživanja lokaliteta preciznije ga smještaju u sistem austrougarskih fortifikacija građenih 1883–1884. godine. Na topografskim kartama utvrđenje je označeno kao „Werk V Drakuljac“, što ga svrstava u fortifikacije tog sistema. Prema podacima kustosa-istoričara Muzeja Hercegovine, Drakuljica je bila tipsko utvrđenje sa artiljerijskom platformom i prostorom za smještaj vojnika. Njena artiljerijska platforma mogla je primiti do deset topova, dok je za dopremanje municije iz podzemnih skladišta bio ugrađen i lift. Vojni značaj Drakuljice naročito je došao do izražaja tokom Prvog svjetskog rata, kada je širi prostor Bileće imao važnu ulogu u vojnim operacijama na području istočne Hercegovine. U blizini utvrđenja tada su izgrađene i kaverne, odnosno ukopana skloništa u stijeni namijenjena zaštiti vojnika od artiljerijskih napada. Tokom Drugog svjetskog rata, fortifikacijski sistem je dodatno ojačan, a na području Drakuljice sačuvani su ostaci kružnih bunkera iz tog perioda. Drakuljica je danas sačuvana u vidu ostataka fortifikacijskog kompleksa, koji svjedoče o načinu gradnje i vojnoj arhitekturi Austro-Ugarske na prostoru Hercegovine. Njena posebna vrijednost proizlazi i iz položaja na uzvišenju iznad jezera, odakle se pruža širok panoramski pogled na Bilećko jezero i okolne planinske predjele. Lokalitet je vidljiv i sa druge strane jezera, što dodatno naglašava njegov dominantan položaj u pejzažu. Danas Drakuljica predstavlja zanimljivu tačku za povezivanje vojne istorije, kulturnog nasljeđa i aktivnog turizma. Njena lokacija omogućava povezivanje obilaska utvrđenja sa pješačkim i biciklističkim turama, fotografisanjem i istraživanjem drugih austrougarskih fortifikacija u okolini Bileće. Turistička organizacija opštine Bileća već je uvrštava među lokalne znamenitosti, ističući njen istorijski značaj i atraktivan položaj iznad jezera.

Hram Svetih i pravednih Joakima i Ane u Fatnici Hram Svetih i pravednih Joakima i Ane nalazi se u istorijskom naselju Fatnica, na području opštine Bileća, u istočnoj Hercegovini.

Crkva Cara Lazara – Mala crkva u Bileći Crkva Svetog cara Lazara, poznata i kao Mala crkva, nalazi se u starom gradskom jezgru Bileće, u neposrednoj blizini ambijentalne cjeline koja je nastala tok...

Careva džamija u Bileći Careva džamija, poznata i kao Gradska ili Obradovića džamija, nalazi se u istorijskom gradskom jezgru Bileće i predstavlja vrijedan dio kulturno-istorijskog nasljeđa grada.

Plaža Čepelica nalazi se u istoimenom selu na obali Bilećkog jezera, udaljenom oko 5 km od Bileće, i predstavlja jedno od omiljenih mjesta za kupanje, odmor i osvježenje tokom toplih ljetnih dana. Čepelica je jedina uređena plaža na Bilećkom jezeru, a njen položaj uz jezero pruža posjetiocima prostor za opuštanje i uživanje u prirodnom ambijentu Hercegovine. Plaža je kaskadnog tipa, a do nje vodi asfaltirani put, što omogućava jednostavan pristup. Na plaži se nalaze i dva ugostiteljska splava: „Apolon“ i „Freestyler“, koji dodatno upotpunjuju ljetnu ponudu i boravak uz jezero. Zbog neposrednog kontakta sa vodom i atraktivnog pejzaža Bilećkog jezera, Čepelica je zanimljiva za ljubitelje kupanja, sunčanja, rekreacije i boravka u prirodi, ali i kao mjesto za ljetni izlet u okolini Bileće. Napomena za posjetioce: uslovi rada ugostiteljskih objekata i sadržaja na plaži mogu biti sezonski, pa je prije posjete preporučljivo provjeriti aktuelno radno vrijeme i dostupnost sadržaja.

Kuletina se nalazi nedaleko od Bileće i predstavlja prirodniji i mirniji prostor za boravak uz Bilećko jezero. Do kupališta vodi makadamski put, a karakter ovog lokaliteta u velikoj mjeri određuje promjenjiv nivo vode. Kada je vodostaj jezera visok, Kuletina može izgubiti vezu sa kopnom i poprimiti izgled manjeg ostrva. Sa povlačenjem vode ponovo se otvaraju dijelovi obale i stijene, čime se mijenja izgled cijelog prostora. Ove prirodne promjene daju Kuletini poseban karakter i omogućavaju posjetiocima da isti lokalitet dožive drugačije u zavisnosti od perioda godine i nivoa jezera. Posebnu vrijednost ovog prostora čine brojni izvori u okolini Kuletine. U neposrednoj blizini nalazi se i područje izvora Trebišnjice, jednog od najznačajnijih kraških vodotoka Hercegovine. Voda je poznata po svojoj bistrini i hladnoći, što Kuletinu čini posebno prijatnom tokom toplih ljetnih dana. Sa Kuletine se pruža otvoren pogled prema Bilećkom jezeru i okolnim brdima. U pejzažu je moguće uočiti i ostrvo sa Crkvom Svetog Ilije, dok se na okolnim uzvišenjima nalaze ostaci istorijskih objekata, među kojima se ističe kula Drakuljica, nekadašnji vojni objekat iz austrougarskog perioda. Kuletina je posebno pogodna za posjetioce koji preferiraju mir, prirodno okruženje i boravak uz vodu. Prostor se koristi i za kampovanje, a odsustvo intenzivne turističke infrastrukture doprinosi njegovom prirodnijem karakteru. Napomena za posjetioce: zbog promjenjivog vodostaja Bilećkog jezera, izgled obale i dostupnost pojedinih mjesta za kupanje mogu se mijenjati tokom godine. Pri korišćenju prirodnih skakaonica i kupanju potrebno je posebno voditi računa o bezbjednosti i trenutnoj dubini vode.

Kasarna „Bilećki borci“ predstavlja jedan od značajnih istorijskih vojnih kompleksa u Bileći, čija istorija svjedoči o različitim državnim i vojnim periodima kroz koje je ovaj grad prolazio. Prema podacima Oružanih snaga Bosne i Hercegovine, lokacija kasarne datira iz perioda Austrougarske uprave, o čemu svjedoči i kamen temeljac za zgradu komande iz 1885. godine. Tokom 20. vijeka kompleks je mijenjao svoju namjenu. Između Prvog i Drugog svjetskog rata bio je kasarna vojske Kraljevine Jugoslavije, a potom i zatvor za političke zatvorenike. U tom periodu u njemu su boravile i poznate ličnosti, među kojima se u zvaničnim podacima Oružanih snaga BiH posebno navodi Moša Pijade, po kojem je kasarna nosila ime sve do 1992. godine. Tokom Drugog svjetskog rata kompleks su koristile italijanske, a potom njemačke vojne formacije. Nakon rata postaje objekat Jugoslovenske narodne armije, a u jednom periodu služio je i kao zatvor za informbirovce. Posebno poglavlje u istoriji kasarne predstavlja Škola rezervnih oficira pješadije (ŠROP), koja je u Bileći djelovala od 1957. do 1991. godine. Škola je ostavila snažan trag ne samo u istoriji kasarne već i u životu grada, jer su kroz Bileću prolazili pitomci iz različitih krajeva tadašnje Jugoslavije. Sjećanje na period ŠROP-a i danas je veoma živo. Bivši pripadnici Škole rezervnih oficira pješadije tradicionalno se svake godine okupljaju u Bileći, dolazeći iz različitih krajeva Bosne i Hercegovine i država nastalih na prostoru bivše Jugoslavije. Ova okupljanja predstavljaju svojevrsnu vezu između istorije kasarne, grada Bileće i generacija koje su u njemu provodile dio svog života. Kasarna je danas u sastavu Oružanih snaga Bosne i Hercegovine, a u njoj je smješten 2. pješadijski bataljon 4. pješadijske brigade. Kompleks predstavlja vrijedan dio vojne i istorijske baštine Bileće, a njegova posebnost ogleda se upravo u slojevitosti istorije – od austrougarskog perioda, preko Kraljevine Jugoslavije i Drugog svjetskog rata, do perioda JNA i savremenih Oružanih snaga BiH. Za posjetioce zainteresovane za istoriju, vojno nasljeđe, arhitekturu i kulturnu baštinu, kasarna predstavlja posebno zanimljiv lokalitet. Njena priča istovremeno govori o istoriji samog objekta i o ljudima koji su kroz njega prolazili, zbog čega je postala dio kolektivnog sjećanja više generacija sa prostora bivše Jugoslavije. Napomena za posjetioce: riječ je o aktivnom vojnom kompleksu, zbog čega pristup nije slobodan. Eventualna organizovana posjeta moguća je isključivo uz prethodni dogovor i odobrenje nadležnih.

Obilićev vijenac predstavlja vrijednu gradsku ambijentalnu cjelinu Bileće, oblikovanu i izgrađenu tokom perioda Austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Ovaj prostor svjedoči o urbanom razvoju Bileće i arhitektonskim uticajima koji su obilježili grad početkom modernog razvoja. Objekti koji čine ovu ambijentalnu cjelinu uglavnom su prizemnice, dok pojedine zgrade imaju prizemlje i sprat. Građeni su od pažljivo klesanog kamena, u narodu poznatog kao „sitna vrdara“, karakterističnog za tradicionalnu gradnju ovog kraja. Posebnu vrijednost predstavljaju fasade izvedene u mediteranskom stilu, koje svojim jednostavnim oblicima, kamenim zidovima i proporcijama stvaraju prepoznatljiv ambijent starog urbanog jezgra Bileće. Većina objekata do danas je u značajnoj mjeri sačuvala svoj izvorni arhitektonski izgled, zbog čega Obilićev vijenac predstavlja zanimljiv primjer očuvane istorijske gradske arhitekture. Šetnja Obilićevim vijencem pruža priliku da se upozna drugačije lice Bileće, grad oblikovan spojem hercegovačke tradicije, mediteranskog graditeljstva i arhitektonskih uticaja austrougarskog perioda. Za posjetioce zainteresovane za arhitekturu, kulturno-istorijsko nasljeđe, fotografiju i urbanu istoriju Hercegovine, Obilićev vijenac predstavlja zanimljivu ambijentalnu tačku u obilasku Bileće.

Ravnogorski park nalazi se u centru Bileće i predstavlja memorijalni i javni prostor posvećen vojnicima Kraljevine Jugoslavije i pripadnicima Ravnogorskog pokreta iz perioda Drugog svjetskog rata. Park je podignut prema projektu vajara Milivoja Bokića, a svečano je otvoren 2014. godine. Centralni dio parka upotpunjen je bistom pripadnika počasne straže, dok se na ulazu nalazi monumentalni obelisk sa krstom, ukrašen prikazom dvoglavog orla i krune Nemanjića. Spomenički elementi parka oblikovani su kao memorijalna cjelina koja čuva sjećanje na stradanje i učešće vojnika iz ovog kraja tokom Drugog svjetskog rata. U okviru Ravnogorskog parka nalaze se i zgrada „Prosvjete“ i spomenik Svetom Savi, čime prostor objedinjuje memorijalne, kulturne i duhovne sadržaje. Zbog svog položaja u samom gradskom jezgru, park predstavlja zanimljivu tačku za posjetioce koji žele da upoznaju istoriju Bileće, njeno memorijalno nasljeđe i kulturni identitet, ali i da se prošetaju jednim od prepoznatljivih javnih prostora grada.

Gradski park, nalazi se u samom centru Bileće i predstavlja jedan od značajnih javnih i memorijalnih prostora grada. U parku se nalazi Spomenik palim borcima Narodnooslobodilačkog rata (NOR-a), podignut 1965. godine, prema projektu vajara Mirka Ostoje. Spomenik je posvećen borcima iz Bileće koji su stradali tokom Drugog svjetskog rata. U sklopu spomeničke cjeline nalazi se i spomen-kosturnica, kao i kamena ploča sa imenima palih boraca iz Bileće. Na ovaj način spomenik predstavlja mjesto sjećanja na žrtve i učesnike Narodnooslobodilačke borbe, ali i dio istorijskog i memorijalnog nasljeđa grada. Smješten u neposrednoj blizini gradskog jezgra i preko puta Ravnogorskog parka, Gradski park danas predstavlja prostor za šetnju, odmor i upoznavanje sa istorijom Bileće. Dva parka, sa svojim različitim memorijalnim sadržajima, nalaze se jedan naspram drugog i zajedno svjedoče o različitim slojevima istorijskog pamćenja grada.

Smješteno među dinarskim planinama, Gatačko polje jedno je od karakterističnih kraških polja Visoke Hercegovine. Na nadmorskoj visini od oko 940 metara, prostrano polje okruženo planinama pruža spoj očuvane prirode, bogatog kulturno-istorijskog nasljeđa i tradicionalnog načina života. Područje Gatačkog polja čuva tragove života kroz različite istorijske periode. Posebnu pažnju privlači Gradina Gat, praistorijsko gradinsko naselje smješteno na oko 1.100 metara nadmorske visine, sa ostacima koji svjedoče o davnoj naseljenosti ovog prostora. Na obodu polja nalazi se Jezero Klinje, vještačka akumulacija nastala u vrijeme austrougarske uprave. Njegova kamena lučna brana predstavlja vrijedan primjer inženjerskog nasljeđa iz tog perioda, dok je jezero danas popularno izletište i mjesto za odmor u prirodi. Gatački kraj poznat je i po razvijenoj stočarskoj tradiciji. Posebno mjesto zauzima gatačko govedo, tradicionalna rasa prilagođena planinskim uslovima ovog područja. Lokalna gastronomija oslanja se na proizvode domaćinstava i stočarsku tradiciju, među kojima se izdvajaju gatački sir, kajmak iz mijeha i planinski med, kao i tradicionalna jela pripremljena od lokalnih namirnica. Gatačko polje tako predstavlja prostor u kojem se priroda, istorija i tradicionalna gastronomija mogu doživjeti u autentičnom planinskom ambijentu.

Jezero Klinje nalazi se u Gatačkom polju, uz magistralni put Gacko–Foča, i predstavlja prvo vještačko jezero u Bosni i Hercegovini. Nastalo je krajem XIX vijeka, izgradnjom kamene lučne brane u periodu od 1891. do 1896. godine, za potrebe navodnjavanja Gatačkog polja. Posebnost jezera neraskidivo je povezana sa njegovom branom. Kamena lučna brana Klinje smatra se prvom branom ovog tipa izgrađenom na Balkanu. Projektovana je i građena prema uputstvima francuskog inženjera Krantza, a za njenu izgradnju korišten je kamen iz lokalnog područja, dok je kao vezivni materijal upotrebljen vulkanski pepeo sa Vezuva u Italiji. Brana je visoka 26 metara, duga 104,5 metara, široka 16,7 metara u temelju i 4,6 metara pri vrhu. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Jezero zauzima površinu od oko 26 hektara. Smješteno je u planinskom pejzažu Gacka, a njegova bistra voda i prirodno okruženje čine ga pogodnim mjestom za odmor, boravak u prirodi i sportski ribolov. Blizina magistralnog puta dodatno ga čini pristupačnim za putnike koji prolaze između Gacka i Foče. Klinje danas povezuje prirodne vrijednosti sa industrijskim i kulturno-istorijskim nasljeđem. Sama brana zaštićena je kao kulturno-istorijski spomenik, dok je prostor oko jezera planski prepoznat kao područje pogodno za razvoj rekreativnih, ugostiteljskih i turističkih sadržaja. Tokom ljeta jezero je mjesto različitih aktivnosti na vodi i uz vodu, a posebnu atrakciju predstavljaju skokovi sa brane Klinje. Manifestacija, koja se održava u okviru Kulturno-sportskog ljeta Gacko, privlači takmičare i posjetioce iz šireg regiona. Danas je Jezero Klinje jedno od prepoznatljivih izletničkih mjesta gatačkog kraja, prostor gdje se na malom području susreću planinski pejzaž, voda, istorijsko graditeljstvo i savremeni sadržaji aktivnog turizma. U neposrednoj blizini nalazi se i zip-line koji prelazi iznad jezera, čime Klinje dobija dodatnu atrakciju za ljubitelje avanture i aktivnog odmora.

Brana Klinje, na istoimenom jezeru kod Gacka, predstavlja vrijedan kulturno-istorijski spomenik i značajan primjer hidrotehničkog graditeljstva iz perioda austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Kamena lučna brana građena je između 1891. i 1896. godine i smatra se prvom lučnom branom na Balkanu. Istovremeno je izgradnjom brane nastala i akumulacija Klinje, najstarije vještačko akumulaciono jezero u Bosni i Hercegovini. Brana je visoka 26 metara i duga 104,5 metara. Širina u temelju iznosi 16,7 metara, dok se prema vrhu sužava na 4,6 metara. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Posebnost gradnje predstavlja upotreba vulkanskog pepela sa Vezuva kao vezivnog materijala. Brana je prvobitno izgrađena za akumulaciju vode i navodnjavanje Gatačkog polja. Jezero Klinje nalazi se na oko 1.030 metara nadmorske visine i prostire se na približno 26 hektara. Okruženo je planinskim pejzažom i čistom, bistrom vodom, a danas predstavlja popularno mjesto za odmor, izlet i ribolov. Njegov položaj uz put Gacko–Foča čini ga lako dostupnim posjetiocima koji prolaze kroz ovaj dio Hercegovine. Posebnu atrakciju tokom ljeta predstavljaju skokovi sa brane Klinje, sportsko-adrenalinska manifestacija koja se održava u okviru „Kulturno-sportskog ljeta Gacko“. Događaj se organizuje od 2021. godine i okuplja takmičare iz Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i drugih krajeva regiona. U 2025. godini manifestacija je održana peti put, uz oko 500 posjetilaca i takmičenje u skokovima na glavu i na noge. Brana Klinje, zajedno sa jezerom i okolnim pejzažom, predstavlja spoj industrijskog nasljeđa, istorije i prirodnih vrijednosti Gacka, a danas je prepoznatljivo mjesto za izlet, boravak u prirodi i aktivni odmor.

Jagodino jezero je malo, ali izuzetno slikovito planinsko jezero, skriveno u masivu planine Lebršnik. Smješteno je u krševitom planinskom pejzažu, podno stijena i grebena Lebršnika, okruženo prostranim livadama i mirnim visokoplaninskim predjelima. Do jezera se može stići iz pravca Čemerna, preko Papinog dola, gdje se nalazi planinarski dom na oko 1.450 metara nadmorske visine. Od doma vodi markirana planinarska staza prema Jagodinom jezeru, a prilaz se može kombinovati i sa nastavkom puta prema vrhovima Lebršnika. Područje je popularno među planinarima i ljubiteljima prirode, a jezero predstavlja lijepu tačku za odmor tokom obilaska ove planine. Posebnu vrijednost Jagodinom jezeru daje njegova izdvojena lokacija i prirodno okruženje. Sa okolnih staza pružaju se pogledi prema Lebršniku, Volujaku i drugim planinama ovog dijela Hercegovine, zbog čega je jezero zanimljiva destinacija za planinarenje, fotografisanje i boravak u prirodi. Jagodino jezero može biti dio jednodnevnog planinarskog izleta iz područja Čemerna i Papinog dola, ali i polazna tačka za nastavak istraživanja viših predjela Lebršnika.

Jezero Vrba–Ulinje, poznato i kao jezero Desivoje, vještačka je akumulacija smještena uz magistralni put Gacko–Foča, u planinskom području iznad jezera Klinje. Nastalo je 1983. godine izgradnjom nasute brane na rijeci Vrbi, odnosno vodotoku koji se u gornjem toku Mušnice naziva Vrba ili Vrbska rijeka. Akumulacija je formirana prvenstveno za potrebe vodnog sistema povezanog sa Rudnikom i Termoelektranom Gacko. Vrba–Ulinje i Klinje predstavljaju dvije odvojene akumulacije, iako ih posjetioci često doživljavaju kao jedno jezero. Ulinje se nalazi uzvodno i na većoj nadmorskoj visini, a akumulacije razdvaja brana preko koje se voda iz Ulinja preliva u Klinje. Normalni nivo vode u akumulaciji Vrba iznosi oko 1.062,5 metara nadmorske visine, dok njen korisni zapreminski kapacitet iznosi oko 14,5 miliona kubnih metara. Posebnost jezera predstavlja njegov položaj u karakterističnom hercegovačkom kršu. Izgradnjom akumulacije voda je prekrila dijelove nekadašnjeg reljefa, pa se uz obalu smjenjuju vodene površine, krečnjačke stijene i udubljenja karakteristična za kraški pejzaž. Takav teren daje jezeru razuđenu obalu i zanimljive vizure, naročito duž dionice magistralnog puta koja prolazi njegovom južnom i jugozapadnom stranom. Jezero je danas poznato kao izletničko i ribolovno mjesto, posebno među stanovnicima Gacka i posjetiocima koji borave u ovom dijelu Hercegovine. Na području jezera organizuju se i različiti sportski i rekreativni sadržaji na vodi, čime je akumulacija dobila dodatnu ulogu u lokalnoj turističkoj ponudi. Na području Desivoja uređeni su sadržaji za boravak i odmor uz vodu, uključujući plažu, ponton i prostor za izletnike. Tokom toplijih mjeseci ovaj dio jezera koristi se za kupanje, odmor i druženje u prirodi. Zahvaljujući položaju uz magistralni put, blizini jezera Klinje i karakterističnom pejzažu gatačkog krša, Vrba–Ulinje predstavlja zanimljivu tačku za zaustavljanje i upoznavanje prirodnih i savremenih vrijednosti Gacka. Zajedno sa Klinjem i okolnim sadržajima aktivnog turizma, ovo područje čini jednu od interesantnijih zona za boravak uz vodu u gatačkom kraju.

Manastir Svetog sveštenomučenika Petra Dabrobosanskog (Zimonjića) nalazi se u selu Danići, oko šest kilometara od Gacka. Hram posvećen Svetom Petru Zimonjiću podignut je kao zadužbina počivšeg prote Rada Zelenovića, a gradnja je započela u junu 1999. godine osveštavanjem temelja. Hram je sagrađen i osvećen zajedno sa manastirskim konakom 2001. godine, dok je manastir kao nova monaška zajednica ustanovljen 2014. godine. Manastir je posvećen Svetom sveštenomučeniku Petru Dabrobosanskom, mitropolitu Petru Zimonjiću, rođenom u Danićima, koji je u istoriji Srpske pravoslavne crkve ostao upamćen kao jedan od velikih duhovnih stradalnika 20. vijeka. Njegov sveti spomen posebno se proslavlja 17. septembra, kada se u Danićima održava manastirska slava i okupljaju vjernici iz Hercegovine i drugih krajeva. Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska svake godine obilježava ovaj praznik Svetom arhijerejskom liturgijom u manastiru. Manastirski kompleks čine hram, konak i prateći prostor koji je tokom godina postao mjesto molitve, okupljanja i njegovanja sjećanja na Svetog Petra Zimonjića. Posebnu vrijednost posjeti daje činjenica da se u neposrednoj blizini nalazi i etno-muzejska zbirka koja čuva predmete i svjedočanstva o tradicionalnom životu i kulturi Gacka. Danići tako objedinjuju duhovnu baštinu, lokalnu istoriju i tradiciju Hercegovine na jednom mjestu. Posjeta Manastiru Svetog Petra Zimonjića pruža priliku da se upozna mjesto povezano sa životom i nasljeđem jednog od najznačajnijih svetitelja rođenih na području Gacka, ali i da se doživi mir seoskog hercegovačkog ambijenta. Na dan manastirske slave, 17. septembra, Danići postaju mjesto sabiranja vjernika, liturgije i čuvanja uspomene na Svetog Petra Zimonjića.

Etno-muzej u selu Danići kod Gacka otvoren je 2010. godine i čuva materijalnu baštinu i tradiciju istočne Hercegovine. Smješten u selu Danići, oko sedam kilometara od Gacka, muzej kroz stalnu postavku dočarava svakodnevni život, običaje, odijevanje i način života stanovništva ovog kraja od kraja XVIII, tokom XIX i početkom XX vijeka. Na prostoru od oko 50 kvadratnih metara predstavljeno je više od 500 različitih predmeta. Posebno mjesto u postavci zauzima autentična rekonstrukcija hercegovačke kolibe sa ognjištem, koja posjetiocima približava nekadašnji način života. U njoj su prikazani predmeti koji su se koristili u svakodnevnom životu, uključujući ognjište, kotlove, verige i mješinu. Zbirka obuhvata tradicionalne narodne nošnje Hercegovine, tekstilne i rukotvorinske predmete, stara oruđa i alate, kao i druge predmete iz domaćinstva i seoske svakodnevice. Značajan dio eksponata darovali su mještani, čime je muzej postao mjesto očuvanja predmeta koji su nekada bili sastavni dio života lokalnog stanovništva. U okviru kompleksa nalazi se i biblioteka sa više od 3.000 knjiga i vrijednim istorijskim dokumentima. Bibliotečki fond je u početku obogaćen ličnom bibliotekom protojereja Rada Zelenovića, čija je inicijativa bila važna za osnivanje muzeja. Etno-muzej u Danićima predstavlja vrijedno mjesto za upoznavanje sa materijalnom kulturom i tradicionalnim načinom života Hercegovine. Zajedno sa obližnjim manastirom Svetog Petra Zimonjića i lokalitetom Zborna Gomila, čini dio zanimljive kulturno-istorijske cjeline u području Danića.

Crkva Svetog Nikole nalazi se u selu Srđevići kod Gacka, u okviru pravoslavnog groblja. Iako tačna godina njene izgradnje nije poznata, prema podacima Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine izvjesno je da je crkva postojala prije 1598. godine. Pretpostavlja se da su je podigli gatački vojvode Srđevići ili njihovi srodnici Trkovići. Istorija Srđevića seže najmanje do početka XV vijeka. Prvi pisani podaci o ovom mjestu sačuvani su u dubrovačkim arhivskim izvorima i Sopoćanskom pomeniku, a pretpostavlja se da je selo ime dobilo po uglednoj porodici Srđević. Sa crkvom se posebno povezuje porodica gatačkih vojvoda Trkovića. Nedaleko od crkve, na lokalitetu Vrtina, nalazi se njihova zajednička grobnica. U njoj su sahranjena trojica vojvoda – Radoje, Petar i Ivan Trković – čija su imena sačuvana na kamenovima kojima je grobnica ograđena. Prema navodima KONS-a, vojvode Trkovići su vjerovatno stradali u sukobu sa osmanskim vlastima krajem XVI vijeka. Crkva je tokom svoje istorije više puta stradala. Jedno od kasnijih stradanja datira se u 1790. ili 1798. godinu, o čemu svjedoči zapis sačuvan u Mineju koji se nekada čuvao u biblioteci Pravoslavne eparhije u Mostaru. Posebnu vrijednost crkvi daju ostaci zidnog slikarstva. Iako je veliki dio nekadašnjeg živopisa uništen, fragmenti fresaka sačuvani su na istočnom zidu i u apsidi. Među prepoznatljivim predstavama nalaze se Sveti Vasilije Veliki, Sveti Jovan Zlatousti, arhanđeli Mihailo i Gavrilo, kao i dijelovi kompozicija Blagovijesti i Svetog Georgija koji pobjeđuje neman. Prema istraživanjima istoričara umjetnosti Lazara Kajmakovića, živopis je nastao najvjerovatnije tokom šezdesetih ili sedamdesetih godina XVI vijeka. Autor fresaka nije poznat, ali se njegov rad odlikuje kvalitetnim crtežom, pažljivo oblikovanim likovima i skladnim koloritom. Kajmaković ga je ocijenio kao vrsnog umjetnika, čiji se stil može povezati sa tradicijom najboljeg srpskog zidnog slikarstva XVI vijeka. Posebno je zanimljivo da je tokom istraživanja 1970. godine, ispod poznatog sloja fresaka, otkriven i stariji sloj živopisa. Na gornjoj polovini južnog zida naosa uočeni su ostaci figure svetitelja, što pokazuje da je unutrašnjost crkve bila oslikavana u više faza. Crkva je skromnih dimenzija i jednostavne arhitekture, sa masivnim kamenim zidovima, kamenim pločama na krovu i zvonikom na preslicu koji je dograđen u XIX vijeku. Posebnost predstavlja i portal čiji su dovratnici i nadvratnik, prema navodima KONS-a, izrađeni od stećaka pronađenih u okolini, što dodatno svjedoči o slojevitosti kulturnog nasljeđa ovog kraja. Crkva Svetog Nikole u Srđevićima tako predstavlja vrijedan trag višeslojne istorije Gacka, od srednjovjekovnog nasljeđa i porodica gatačkih vojvoda, preko osmanskog perioda, do očuvanih ostataka sakralnog slikarstva XVI vijeka. Njena vrijednost nije samo u arhitekturi, već i u svjedočanstvima o ljudima, umjetnosti i istorijskim okolnostima koje su oblikovale ovaj dio Hercegovine.

Crkva je sagrađena 1897. godine u selu Nadanići pokraj Gacka. Oltar je okrenut direktno ka istoku što se vidi po stupcu od Časne trpeze na kojem se nalazi rupa gdje su se polagale mošti svetitelja. Dužina crkve je 10 metara, širina 6,30 metra, dok je časna trpeza duga 30 cm, a široka 60 cm. Stupac je dug 1,16 metara. Po narodnom predanju Crkva je zidana u vrijeme Stefana Dečanskog. Kada je srušena i od čije ruke to se ni dan danas ne zna. Crkva je obnovljena na temeljima stare crkve iz 1897. godine, i sveštana 1991. godine. Ikonostas je urađen 2003. godine. Veliki broj sela (koja se nalaze) na magistralnom putu Gacko−Nevesinje ovu crkvu doživljavaju kao svoj saborni hram.

Osveštana je 1884. godine. Nakon toga na crkvi su više puta vršene manje popravke. Prvi sveštenoslužitelj ove crkve bio je protojerej Aćim Bratić, tadašnji paroh Fojničke parohije, koji je sahranjen sa južne strane crkve. Hram je 2008. godine pjeskaren i u velikoj mjeri obnovljen.

Hram Svetog Save u Samoboru ima dugu i burnu istoriju, koja seže do prve polovine 16. vijeka. Prema predanju, doseljeni Samoborani zatekli su malu, u zemlju ukopanu crkvu posvećenu Svetom Arhangelu Mihailu, koju su obnovili i posvetili Svetom Savi, svojoj krsnoj slavi. Hram je tokom vijekova više puta rušen i obnavljan, a današnji izgled dobio je kroz veliku obnovu početkom 20. vijeka i posljednju obnovu 2002. godine. Posebno je značajan podatak da je 1869. godine u kamenom zvoniku postavljeno prvo zvono u Gornjoj Hercegovini. Restauracija ikonostasa iz 1932. godine završena je 2011, a hram je ponovo opremljen i osveštan 2012. godine. Ispred crkve nalazi se grob kneza Duke Davidovića koji je obnovio ovaj hram posle Morejskog rata.

Crkva Svete Trojice u Garevoj je jednobrodni hram sa pravougaonim bočnim pjevnicama i polukružnom apsidom. U zapadnom dijelu hrama nalazi se utopljeni stećak, koji svjedoči da je na ovom mjestu vrlo vjerovatno postojala starija crkva. Iznad portala nalazi se natpis o vremenu gradnje, 1886. godine, kao i o ktitoru Bogdanu Zimonjiću i neimaru Gaju. U crkvenom dvorištu nalazi se groblje sa bogato ukrašenim nadgrobnim spomenicima iz 19. vijeka.

Vidikovac Gacko nalazi se uz magistralni put M20, na pravcu Gacko–Foča, i predstavlja atraktivnu panoramsku tačku sa koje se pruža pogled prema gradu Gacku i prostranom Gatačkom polju. Gacko se nalazi u Visokoj Hercegovini, dok je Gatačko polje smješteno između planinskih masiva Bjelašnice i Lebršnika i predstavlja karakterističan kraški pejzaž ovog područja. Položaj vidikovca neposredno uz magistralni put čini ga lako dostupnim mjestom za kratko zaustavljanje, odmor i uživanje u panorami. Pogled obuhvata širok prostor Gatačkog polja i okolnih planina, pružajući posjetiocima priliku da sagledaju karakterističan spoj kraškog reljefa, poljoprivrednog pejzaža i planinskog okruženja.

Crkva Svetog Dimitrija nalazi se u selu Domrke, na oko 25 kilometara sjeverozapadno od Gacka. Smještena u mirnom i gotovo netaknutom hercegovačkom pejzažu, crkva predstavlja jedno od značajnih mjesta duhovne i kulturne baštine ovog kraja. Crkva je među najstarijim crkvama na području Gacka, a njenu prošlost prati snažno narodno predanje koje je vezuje za XIII vijek i vrijeme dinastije Nemanjića. Prema lokalnoj tradiciji, podizanje crkve i osnivanje sela povezani su sa djelatnošću Svetog Save i kralja Stefana Prvovjenčanog. Crkva je kroz svoju istoriju obnavljana, a poznato je da je velika obnova izvršena 1883. godine. Ponovo je obnovljena i osveštana 2001. godine. Posebnu vrijednost prostoru daje i srednjovjekovno groblje koje se nalazi uz crkvu. Tako se na jednom mjestu susreću hrišćanska tradicija, arheološki tragovi i narodna predanja koja su se kroz generacije prenosila u ovom dijelu Hercegovine. Posjeta Domrkama pruža priliku da se upozna manje poznata strana Gacka, prostor u kojem se istorija ne čita samo iz pisanih izvora i arheoloških nalaza, već i iz priča koje lokalno stanovništvo čuva kroz vijekove.

Nema pouzdanih podataka o starosti crkve. Narodno predanje i ovu crkvu vezuje za srednji vijek, a prema tom predanju podigli su je čobani koji su tokom ljeta izgonili stoku na pašnjake Gatačke površi. Predanje kaže da su to bili Nemanjića čobani. Crkva je obnovljena 1881. godine.

Rijeka Mušnica je glavni vodotok Gatačkog polja i jedan od zanimljivih primjera ponornice u kraškom pejzažu istočne Hercegovine. Njeno putovanje nije uobičajeno, na pojedinim dionicama teče površinom, dok na drugim nestaje u podzemlju, prolazeći kroz složenu mrežu kraških ponora, kanala i podzemnih tokova. Glavno vrelo Mušnice, Dobra voda, nalazi se na zapadnim padinama planine Lebršnik, na oko 1.425 metara nadmorske visine. Na području Gatačkog polja Mušnica nastaje spajanjem više planinskih potoka, među kojima su Vrbaski, Jasenički i Platički potok. Danas se mjesto njihovog nekadašnjeg spajanja nalazi pod vodama jezera Klinje, istorijskog vještačkog jezera nastalog krajem 19. vijeka. Nakon izlaska iz jezera Klinje, Mušnica nastavlja kroz živopisni kanjon Strugovi, a zatim protiče kroz Gatačko polje i pored Avtovca. Kod Srđevića ulazi u jednu od glavnih zona poniranja, gdje, u zavisnosti od godišnjeg doba i vodostaja, njene vode nestaju u kraškom podzemlju. Od tog trenutka počinje njeno neobično putovanje kroz podzemlje. Vode Mušnice ponovo izbijaju u Cerničkom polju kao Ključka rijeka, koja zatim ponovo ponire. Ovaj složeni sistem pokazuje koliko su površinske i podzemne vode Visoke Hercegovine međusobno povezane. Naučna istraživanja potvrđuju hidrološku povezanost sliva Mušnice sa širim sistemom Trebišnjice. Poseban stanovnik ovog kraškog vodnog sistema je gatačka gaovica (Delminichthys ghetaldii), sitna autohtona riba prilagođena specifičnim uslovima kraških rijeka i podzemnih voda. Može nastanjivati i podzemna staništa, a smatra se osjetljivom vrstom kojoj prijete promjene staništa, zagađenje i izmjene prirodnog režima voda. Za posjetioce, Mušnica je mnogo više od rijeke. Njeni izvori, kanjoni, ponori i kraški pejzaži otkrivaju fascinantan svijet Visoke Hercegovine, u kojem voda ne oblikuje samo ono što vidimo na površini, već svojim podzemnim tokovima povezuje čitav ovaj jedinstveni kraški prostor.

Na zapadnim padinama planine Lebršnik, podno Ravne Grede, na oko 1.425 metara nadmorske visine, izvire Dobra Voda, jedan od izvora riječnog sistema Mušnice i jedno od zanimljivih prirodnih mjesta Gacka. Smještena u visokoplaninskom kraškom pejzažu, Dobra Voda predstavlja početak neobičnog putovanja vode kroz Visoku Hercegovinu, koje se nastavlja preko toka Vrbe i Mušnice, a zatim kroz brojne kraške ponore i podzemne kanale. Dobra Voda je poznata i po izuzetno hladnoj vodi. Tokom ljeta temperatura vode na izvoru iznosi svega oko 3 °C, zbog čega se ubraja među najhladnije izvore na području opštine Gacko. U lokalnom predanju sačuvana je i neobična priča da iz izvora niko nije uspio uzastopno izvaditi 11 kamenčića, dovoljno da običan izvor postane mjesto za mali izazov svakom posjetiocu. Do Dobre Vode vodi planinarski put iz pravca Čemerna, kroz otvorene planinske predjele i pašnjake Lebršnika. Još od ranijih vremena ovaj prostor privlači posjetioce svojom čistom planinskom vodom, prostranstvom i mirom koji pruža udaljenost od naseljenih mjesta. Danas je Dobra Voda zanimljiva planinarima, ljubiteljima prirode i svima koji žele da upoznaju izvorišta i kraške fenomene karakteristične za Gacko. Ono što Dobrој Vodi daje poseban karakter jeste činjenica da se upravo ovdje može doživjeti početak jednog od najzanimljivijih kraških putovanja vode u Hercegovini, od hladnog planinskog vrela na Lebršniku, preko površinskog toka, do ponora i skrivenih podzemnih puteva koji povezuju različite krajeve istočne Hercegovine.

Izvor Crepulja nalazi se u planinskom području Lebršnika, u blizini sela Izgori, na oko 1.470 metara nadmorske visine. Smješten u karakterističnom kraškom pejzažu Visoke Hercegovine, izvor predstavlja zanimljivu prirodnu tačku za planinare i ljubitelje manje poznatih prirodnih lokaliteta Gacka. U njegovoj blizini nalaze se brojni drugi prirodni fenomeni Lebršnika, uključujući Vilinu pećinu i izvore i tokove karakteristične za ovo kraško područje.

Hercegovo vrelo nalazi se u blizini sela Fojnica, oko dva kilometra od naselja, uz put koji povezuje Gacko i Nevesinje. Smješteno u dolini Fojničke rijeke, vrelo je poznato po snažnom izvoru i kamenoj stolici koja se nalazi neposredno uz njega. Sam lokalitet predstavlja zanimljiv spoj prirode, narodnih predanja i kulturno-istorijskih tragova gatačkog kraja. Posebno mjesto u predanjima zauzima herceg Stjepan Vukčić Kosača. Prema narodnoj tradiciji zabilježenoj još krajem 19. vijeka, herceg Stjepan je često boravio na ovom mjestu tokom ljeta. Uz vrelo se pominju i njegove kuće, dok je prostor oko izvora bio okružen gajem i livadom. Pažnju posjetilaca privlači kamena stolica, poznata kao Hercegova ili sudačka stolica. O njenoj namjeni postoje različita tumačenja. Stariji istraživački zapisi bilježe lokalno predanje da je na njoj sjedio herceg Stjepan, dok se u naučnoj literaturi ne može sa sigurnošću potvrditi da je služila kao mjesto održavanja suda. Upravo zbog toga stolica predstavlja vrijedan trag prošlosti i dio lokalne tradicije vezane za ovaj prostor. Hercegovo vrelo danas je zanimljiva tačka za posjetioce koji žele da upoznaju manje poznate prirodne i kulturno-istorijske lokalitete Gacka. Hladna izvorska voda, stari kameni element i priče koje se generacijama vezuju za hercega Stjepana daju ovom mjestu poseban karakter.

Sutjeska je planinska rijeka istočne Bosne i Hercegovine, duga oko 35 kilometara, koja se uliva u Drinu. Njena priča počinje na području granice opštine Gacko i Crne Gore, u planinskom kraju kod Izgora, gdje se više potoka, među kojima i Izgorka i Jabučnica spajaju i formiraju Sutjesku. Od područja Izgora Sutjeska nastavlja prema sjeveru, kroz planinski pejzaž koji postaje sve uži i strmiji, sve dok ne uđe u čuveni kanjon Sutjeske. Njeno korito prolazi kroz područje Nacionalnog parka Sutjeska, čiji se dio nalazi i na teritoriji opštine Gacko. Park obuhvata prostor izuzetne prirodne vrijednosti, sa planinama Maglić, Volujak i Zelengora, kao i prašumom Perućicom. Nacionalni park Sutjeska proglašen je 1962. godine. Sutjeska je poznata po dubokoj dolini, strmim planinskim padinama, čistim vodama i očuvanim prirodnim pejzažima. Njene vode bogate su salmonidnim vrstama riba, među kojima se posebno ističe potočna pastrmka, zbog čega je rijeka zanimljiva i ljubiteljima sportskog ribolova i mušičarenja. Osim prirodnog, Sutjeska ima i snažan istorijski značaj. Njena dolina i prostor Tjentišta povezani su sa Bitkom na Sutjesci iz 1943. godine, jednom od najpoznatijih bitaka Drugog svjetskog rata na prostoru bivše Jugoslavije. Na Tjentištu se danas nalazi memorijalni kompleks posvećen učesnicima i žrtvama bitke. Za posjetioce Gacka, područje Izgorke predstavlja zanimljivu polaznu tačku za upoznavanje ovog riječnog sistema, mjesta gdje se planinski vodotoci spajaju i nastavljaju kao Sutjeska. Ovdje se može doživjeti mirniji i manje poznat početak njenog toka, prije nego što rijeka nastavi kroz spektakularne planinske predjele Nacionalnog parka Sutjeska i dalje prema Drini.

Jasenik je malo planinsko selo u gatačkom kraju, posebno poznato kao rodno mjesto jednog od najznačajnijih ljudi koji su potekli iz istočne Hercegovine, grofa Save Vladislavića Raguzinskog. Prema preovlađujućem istorijskom tumačenju, Sava Vladislavić rođen je u Jaseniku 1668. godine, na posjedu ugledne porodice Vladislavić. Njegovo rodno mjesto povezuje ovo mirno planinsko selo sa značajnim poglavljem evropske diplomatske istorije. Nakon odlaska porodice Vladislavić iz ovog kraja, Sava je nastavio svoj životni put koji ga je preko Dubrovnika odveo do Rusije. Tamo je stupio u službu cara Petra Velikog i postao njegov povjerenik i diplomata. Obavljao je važne diplomatske misije prema Osmanskom carstvu i Kini, a posebno mjesto u njegovoj karijeri zauzima uloga u pregovorima koji su doveli do sklapanja Kjahtinskog ugovora 1728. godine, kojim je utvrđena granica između Ruskog i Kineskog carstva. Priča o Jaseniku povezana je i sa širim nasljeđem porodice Vladislavić. O ovoj porodici i Savi Vladislaviću pisao je i pjesnik Jovan Dučić, dok lokalna predanja i danas čuvaju sjećanja na nekadašnje posjede i život uglednih porodica ovog kraja. Danas Jasenik posjetiocima pruža priliku da upoznaju miran planinski pejzaž Gacka i istovremeno zakorače u priču o čovjeku čiji je životni put vodio od malog hercegovačkog sela do dvora Petra Velikog. Okružen kraškim predjelima, planinskim pašnjacima i pogledima prema jezerima Klinje i Vrba, Jasenik predstavlja spoj kulturnog nasljeđa i autentičnog ruralnog ambijenta. Za putnike koji istražuju Gacko, Jasenik je mjesto gdje se lokalna istorija i priroda susreću sa pričom o jednoj izuzetnoj ličnosti čiji je diplomatski rad ostavio trag daleko izvan granica Hercegovine.

Brdo Gat, smješteno na južnom obodu Gatačkog polja, iznad naselja Novi Dulići i Galešine, jedno je od najprepoznatljivijih mjesta opštine Gacko. Njegov najviši dio nalazi se na oko 1.100 metara nadmorske visine, približno 200 metara iznad ravni Gatačkog polja, zbog čega pruža široke poglede na okolni krajolik. Posebnu vrijednost Gata predstavlja njegov izuzetan kontinuitet ljudskog prisustva. Na ovom prostoru nalazilo se gradinsko naselje čiji se počeci vezuju za bronzanо doba, dok arheološki tragovi ukazuju na kontinuitet lokaliteta kroz željezno, antičko, srednjovjekovno i novovjekovno doba. Suhozidni bedemi na više nivoa svjedoče o nekadašnjoj fortifikacionoj ulozi ovog dominantnog položaja. Na vrhu brda sačuvani su ostaci austrougarske tvrđave, čija je izgradnja započela 1882. godine. Gradnjom utvrđenja izmijenjen je izgled starijih arheoloških struktura, a dio njihovog kamena iskorišten je za novu fortifikaciju. Na lokalitetu su pronađeni i predmeti iz rimskog perioda. Gat je značajan i zbog događaja iz novije istorije. Posebno mjesto u lokalnom sjećanju zauzima 6. jun 1941. godine, kada je na području Gacka počeo ustanak, a ovaj datum danas se obilježava kao Dan opštine Gacko. Zbog prirodnih, arheoloških i kulturno-istorijskih vrijednosti, područje Gata površine oko 60 hektara stavljeno je pod zaštitu Opštine Gacko. Cilj zaštite je očuvanje prirodnog ambijenta i kulturno-istorijskog nasljeđa, uz razvoj sadržaja koji će omogućiti njegovo održivo turističko korišćenje. U okviru uređenja lokaliteta predviđena je djelimična restauracija ostataka austrougarske tvrđave, kao i obnova stare oficirske zgrade koja je planirana za turistički info-centar i izložbeni prostor. U šumskom dijelu brda uređuju se pješačke staze, a planirano je postavljanje klupa i drugih sadržaja za boravak u prirodi. Lokalitet se dodatno oplemenjuje sadnjom novih sadnica crnog bora. Gat tako povezuje arheologiju, vojnu istoriju, prirodu i savremeni turizam. Posjeta ovom brdu pruža priliku da se kroz slojeve vidljivih ostataka i široke pejzaže Gatačkog polja upozna prostor na kojem su se smjenjivale različite epohe i civilizacije.

Zelengora je prostrani planinski masiv jugoistočne Bosne i Hercegovine, čiji se dio nalazi i na teritoriji opštine Gacko, u okviru područja Nacionalnog parka Sutjeska. Od gatačke strane, Zelengora je posebno povezana sa područjem Čemerna, jednog od važnih planinskih prevoja i polazišta za istraživanje ovog planinskog prostora. Prosječna nadmorska visina gatačkog područja prelazi 1.000 metara, dok se iznad njega uzdižu visoki dinarski planinski masivi, čineći ovaj kraj prostorom izraženog planinskog karaktera. Za razliku od strmih i izrazito stjenovitih planina poput Maglića i Volujaka, Zelengora je poznata po prostranim travnatim visoravnima, zaobljenim grebenima, pašnjacima, šumama i brojnim izvorima i potocima. Najviši vrh je Bregoč, visok oko 2.014 metara, dok se na planinskom masivu nalazi više vrhova koji prelaze 2.000 metara. Upravo kombinacija visokih vrhova i pitomijih planinskih predjela čini Zelengoru pogodnom za planinarenje i duže pješačke ture. Gatačka strana posebno je zanimljiva zbog planinskih puteva koji preko Čemerna vode prema unutrašnjosti Zelengore. Sa prevoja se odvaja put prema području Orlovačkog jezera i dalje prema planinskim predjelima oko Kotlaničkog i Štirinskog jezera, dok se iz ovog šireg područja otvaraju planinarske mogućnosti prema Bregoču i drugim vrhovima Zelengore. Ovaj pravac predstavlja jednu od prirodnih veza između Gacka i visokoplaninskog prostora Nacionalnog parka Sutjeska. Posebnu vrijednost Zelengore predstavljaju njena planinska jezera, poznata kao „gorske oči“. Među njima su Orlovačko, Kotlaničko, Štirinsko, Gornje i Donje Bare, Crno i Bijelo jezero, dok se Borilovačko jezero izdvaja kao vještačko jezero. Ova jezera smještena su u travnatim planinskim uvalama i okružena visokim grebenima i prostranim pašnjacima, a predstavljaju jedan od prepoznatljivih pejzažnih motiva Zelengore. Za područje Gacka posebno je značajna hidrološka povezanost Zelengore sa izvorištem Neretve. Na širem prostoru između Gacka i Zelengore nalaze se izvori i vodotoci koji pripadaju različitim kraškim sistemima, a planinski predjeli oko Čemerna predstavljaju važno područje vododjelnice između slivova Jadranskog i Crnomorskog mora. Upravo zbog toga ovaj prostor pruža mogućnost da se na relativno malom području upoznaju različiti oblici dinarskog krša, od visokih pašnjaka i planinskih izvora do dubokih riječnih dolina. Zelengora je danas jedno od važnih područja za aktivnosti u prirodi. Planinarske i pješačke staze vode preko visoravni, pašnjaka i grebena prema brojnim vrhovima i jezerima, dok njena udaljenost od većih naselja omogućava doživljaj mirnijeg i gotovo netaknutog planinskog pejzaža. Sa gatačke strane, Zelengora se može istraživati kroz područje Čemerna i planinske puteve koji vode prema njenim visokim predjelima, čineći je prirodnim nastavkom boravka u Gacku za sve koji žele da upoznaju planinski pejzaž istočne Hercegovine. Dio Zelengore nalazi se u okviru Nacionalnog parka Sutjeska, zaštićenog područja osnovanog 1962. godine. Zajedno sa Maglićem, Volujakom, Perućicom i drugim prirodnim cjelinama, Zelengora predstavlja jedan od ključnih pejzažnih prostora ovog nacionalnog parka.

Čemerno je planinski prevoj i naselje u sjeveroistočnom dijelu opštine Gacko, smješteno na oko 1.293 metra nadmorske visine, između planina Živanj i Lebršnik. Njegov položaj čini ga jednom od zanimljivih prirodnih tačaka gatačkog kraja – upravo ovdje se susreću slivovi Jadranskog i Crnog mora. Vode koje otiču prema jugu pripadaju jadranskom slivu, dok se vode sa sjevernih padina usmjeravaju prema Drini i dalje prema Crnom moru. Čemerno je poznato i po dugim i snježnim zimama. Prema klimatskim podacima, na ovom području snježni pokrivač traje znatno duže nego u nižim predjelima Gacka, a prosječan broj dana sa snijegom na tlu prelazi 130 godišnje. Tokom toplijih mjeseci, okolni planinski predjeli predstavljaju dobru osnovu za planinarenje, šetnju i istraživanje planina Lebršnik, Volujak i Zelengora. Jedna od prepoznatljivih atrakcija Čemerna je veliki drveni panoramski ram za fotografisanje planine Lebršnik, postavljen na mjestu sa pogledom prema planinskim predjelima. Ram je postao svojevrsna foto-tačka za posjetioce koji žele da zabilježe boravak na ovom planinskom prevoju. U neposrednoj blizini nalazi se i Suvi Vrh, planinski vrh visok oko 1.520 metara, koji dodatno upotpunjuje panoramski doživljaj ovog područja. Sa Čemerna se mogu nastaviti izleti prema visokoplaninskim predjelima i planinarskim stazama Lebršnika i Zelengore, zbog čega je ovaj prevoj zanimljiva polazna tačka za ljubitelje prirode i aktivnog odmora. Čemerno je posljednjih godina sve zanimljivije i kao mjesto za razvoj zimskog turizma i aktivnosti na snijegu. O tome svjedoči i manifestacija „Svi na snijeg – Čemerno te zove“, koju Turistička organizacija opštine Gacko organizuje u saradnji sa Školom sporta „Spartakus“ i partnerima. Manifestacija je namijenjena svim generacijama i kroz sankanje, skijanje, grudvanje, zimske igre, dječije sadržaje, gastronomsku ponudu i druženje promoviše Čemerno kao prostor za zimski odmor i aktivan boravak u prirodi. Manifestacija je okuplja učesnike iz Gacka i susjednih opština.

Planinarsko društvo „Volujak“ iz Gacka osnovano je sredinom 2004. godine, a registrovano krajem 2005. godine. Okuplja ljubitelje planinarenja, planinskih predjela i speleologije i aktivno učestvuje u lokalnim, regionalnim, međudržavnim i međunarodnim planinarskim akcijama i ekspedicijama. Članovi društva učestvovali su na ekspedicijama na Mon Blan, Olimp, Golemi Korab, Staru planinu i Kajmakčelan, kao i u istraživanju speleoloških objekata na području Gacka, Hercegovine, Crne Gore i Srbije. Društvo je posebno značajno za razvoj planinarske infrastrukture i promociju planinskog turizma na području Gacka. Jedan od njegovih najvažnijih projekata je Planinarski dom „Volujak“ u Papinom dolu, koji predstavlja bazu za planinarske ture i druge aktivnosti u planinskom području između Volujaka, Lebršnika, Kuka i Bioča. Do doma vodi oko osam kilometara makadamskog puta sa prevoja Čemerno, a iz njegovog okruženja polaze planinarske staze prema okolnim planinskim vrhovima i prirodnim atrakcijama. Planinarski dom nalazi se u Papinom dolu, na području između planina Volujak i Lebršnik, u blizini Kuka, Bioča, izvora rijeke Sutjeske i Jagodinog jezera. Dom raspolaže sa 30 ležajeva, raspoređenih u tri sobe, kao i velikom prostorijom sa ognjištem i kuhinjom sa pitkom vodom. Njime upravlja Planinarsko društvo „Volujak“, a smještaj i boravak u domu organizuju se uz prethodnu najavu. Položaj doma čini ga pogodnom polaznom tačkom za istraživanje okolnih planina i planinarskih staza. Iz Papinog dola vode markirane rute prema vrhovima Volujaka, Lebršnika i Bioča, kao i prema Stabanskim jezerima i drugim atraktivnim lokalitetima u širem planinskom području. Poseban značaj domu daje njegova uloga u razvoju aktivnog i planinskog turizma. Kroz projekat Via Dinarica, PD „Volujak“ dobilo je sredstva za unapređenje smještajnih kapaciteta, snabdijevanja električnom energijom i obezbjeđivanja sanitarne tople vode. Danas je Papin Do jedno od važnih polazišta za planinare koji istražuju planinske masive Gacka i šireg područja Hercegovine, dok aktivnosti PD „Volujak“ doprinose promociji planinarenja, speleologije i boravka u prirodi.

Gračanički Bovan, često jednostavno nazivan Bovan, prirodno je kupalište u blizini sela Gračanica, na području opštine Gacko. Smješten u hercegovačkom planinskom pejzažu, Bovan je poznat kao mirno i manje posjećeno mjesto za ljetno osvježenje, posebno među lokalnim stanovništvom. Za razliku od većih i poznatijih kupališta na jezerima Klinje i Vrba, Bovan je zadržao prirodniji ambijent i pruža mogućnost odmora daleko od gužve. Voda je hladna, što je karakteristično za izvore i vodene površine u planinskom području Gacka, ali upravo zbog toga predstavlja prijatno osvježenje tokom toplih ljetnih dana. Bovan ima i lokalni memorijski značaj, jer je decenijama bio omiljeno mjesto okupljanja i kupanja stanovnika Gacka. Danas predstavlja zanimljiv primjer manjeg, prirodnog kupališta koje se može uključiti u istraživanje ruralnog i prirodnog nasljeđa gatačkog kraja.

Najstariji most preko rijeke Zalomke. Nalazi se u selu Bratač, 13 kilometara istočno od Nevesinja. Most u sadašnjem obliku je izgrađen za vrijeme turske vladavine, ali je vrlo vjerovatno da je na ovom mjestu postojao most za vrijeme rimske imperije jer je dobro očuvan i rimski put koji vodi direktno ka njemu. Iako se po legendi gradnja mosta pripisuje udovici bega Ljubovića (17. vijek), na osnovu arheoloških podataka, most je nastao najvjerovatnije početkom 18. vijeka, tačnije za vrijeme vladavine sultana Mahmuda II (1730-1754). Izgrađen je u potpunosti od kamena i ima tri luka. Dužina mosta je 35 metara, a širina 3 metra. Dug vremenski period to je bio jedini most na rijeci Zalomci. Ime su mu dali čobani, koji su preko njega vodili stada ovaca na ispašu u planine. Ovaj značajni kulturno-istorijski dragulj je proglašen nacionalnim spomenikom BiH i nalazi se pod zaštitom države. (Izvor: Turistička organizacija Nevesinje)

Nekropola stećaka Kalufi, smještena u selu Krekovi, na području opštine Nevesinje, predstavlja jednu od najznačajnijih srednjovjekovnih nekropola u Hercegovini i najveću nekropolu stećaka u Bosni i Hercegovini. Lokalitet se nalazi na južnim obroncima planine Crvanj, sjeverno od sela Krekovi, na prostoru koji je sačuvao izrazitu autentičnost i prostorni odnos između nekropole i okolnog pejzaža. Prilaz do lokaliteta je označen i lako dostupan. Na nekropoli je evidentirano 462 stećka, među kojima su 295 ploča, 150 sanduka i tri sljemenjaka, dok se na lokalitetu nalazi i 14 antičkih spolija upotrijebljenih u sekundarnoj funkciji. Stećci su uglavnom izrađeni od kvalitetnog krečnjaka i većinom su pravilno oblikovani. Posebnu vrijednost lokalitetu daje 44 ukrašena stećka. Ukrasni repertoar nekropole obuhvata različite simboličke, statusne i dekorativne motive. Među njima se izdvajaju mač, štit, mač i štap, kao i rozete, polumjesec, plastične polujabuke i različiti oblici krsta. Na pojedinim stećcima pojavljuju se tordirani vijenci, krugovi, tordirane trake i povijene lozice sa trolistovima. Posebno su zanimljivi prikazi ljudskih figura, uključujući mušku figuru sa štitom i mačem, kao i arhitektonski motiv arkada na jednom od sanduka. Na nekropoli nisu evidentirani natpisi. Posebnost Kalufa predstavljaju i antičke spolije, koje svjedoče o dugom kontinuitetu korištenja prostora i ponovnoj upotrebi starijih kamenih elemenata. Nekropola je, očuvana u veoma dobrom stanju, a njen položaj u pejzažu dodatno doprinosi njenoj kulturnoj i ambijentalnoj vrijednosti. Kalufi su dio šireg kulturnog pejzaža Nevesinja, područja izuzetno bogatog stećcima. Na prostoru opštine evidentiran je veliki broj nekropola, zbog čega Nevesinje predstavlja jedno od najznačajnijih područja za proučavanje i prezentaciju ove karakteristične srednjovjekovne nadgrobne umjetnosti. Nekropola Kalufi u Krekovima se nalazi na UNESCO listi svjetske baštine i nacionalni je spomenik Bosne i Hercegovine, (Izvor: Wikipedia)

Jezero Alagovac nalazi se u blizini Nevesinja i predstavlja jedno od najznačajnijih vještačkih jezera istočne Hercegovine. Nastalo je izgradnjom brane na rijeci Zalomki s ciljem regulacije vodnog režima i proizvodnje električne energije. Smješteno u krševitom hercegovačkom pejzažu, jezero je okruženo brdima, pašnjacima i netaknutom prirodom, što mu daje poseban ambijent i privlači brojne posjetioce tokom cijele godine. Jezero se nalazi na nadmorskoj visini od približno 880 metara i odlikuje se čistom vodom i razuđenom obalom. Zahvaljujući povoljnim prirodnim uslovima, Alagovac je postao poznato mjesto za sportski ribolov. U njemu obitavaju vrste poput šarana, smuđa, soma i pastrmke, zbog čega ga često posjećuju ribolovci. Na obalama se mogu vidjeti različite vrste ptica, dok okolni pašnjaci i šume predstavljaju stanište brojnih divljih životinja. Mirna atmosfera i očuvana priroda čine jezero idealnim mjestom za odmor, šetnju, fotografisanje i boravak na otvorenom. Pored prirodnih vrijednosti, jezero ima i značajnu ulogu u lokalnom razvoju, posebno u oblasti turizma i rekreacije. Tokom ljetnih mjeseci mnogi posjetioci dolaze kako bi uživali u svježijoj klimi, ribolovu i panoramskim pogledima na hercegovački krajolik. Zahvaljujući spoju prirodne ljepote, bogatog ribljeg fonda i mirnog okruženja, Jezero Alagovac zauzima važno mjesto među turističkim i rekreativnim destinacijama istočne Hercegovine.

Zalomka je rijeka-ponornica u istočnoj Hercegovini koja izvire ispod visoravni Morine, kod sela Brajićevići u opštini Gacko (u gornjem toku poznata i kao Đeropa), zatim protiče kroz Gatačko polje i dalje kroz Nevesinjsko polje, gdje se njena voda gubi u impresivnom ponoru kod sela Biograd — jednom od najvećih u dinarskom kršu. Nakon podzemnog toka koji predstavlja najveću zabilježenu hidrološku amplitudu na svijetu (312 m), voda se ponovo pojavljuje kao izvor rijeke Bune kod Blagaja. Ovaj fenomen "rijeke koja nestaje i ponovo se rađa" čini je jednom od najzanimljivijih krških pojava na svijetu, a povezuje je i sa izvorima Bunice i Bregave, pritoka Neretve. Za posjetioce, atraktivnost je dodatno pojačana kontrastom sezonskog toka — od bujičnog do gotovo presušenog — kao i mogućnošću da se ista voda prati na dva potpuno različita mjesta: gdje nestaje u Nevesinjskom polju i gdje ponovo izvire kilometrima dalje, kod Blagaja.

U srcu Nevesinja, uz blagoslov tadašnjeg episkopa Atanasija, podignuta je Crkva Svetog Vasilija Tvrdoškog i Ostroškog, kao snažan simbol vjere, stradanja i duhovnosti ovog kraja. Temelji crkve osvećeni su 12. maja 1994. godine, a hram je završen i živopisan zahvaljujući ktitorstvu Mihajla Labala. Svečano osvećenje obavljeno je 29. jula 2001. godine. Posebno mjesto zauzima kripta hrama, u kojoj su upisana imena poginulih srpskih junaka sa nevesinjskog i konjičkog fronta. U crkvi se čuva i pojas Svetog Vasilija, nastao prilikom presvlačenja njegovih čudotvornih moštiju 1996. godine. Danas je ovaj hram mjesto molitve, sjećanja i susreta vjernika i posjetilaca, a njegova blizina bolnici dodatno naglašava njegovu misiju – pružanje duhovne utjehe i pomoći bolesnicima.

U selu Slato, na mjestu zvanom Priboj, nalazi se crkva čija je istorija neraskidivo povezana sa zavjetom, slogom i zajedništvom stanovnika ovoga kraja. Priča o njenoj izgradnji počinje 21. maja 1934. godine, kada su na ovom mjestu služena Sveta Liturgija sa krstnim hodom. Tom prilikom narod se zavjetovao da će upravo na Priboju podići crkvu. Godinu dana kasnije, 21. maja 1935., ovdje je ponovo služena Sveta Liturgija sa krstnim hodom u prisustvu oko 800 ljud. Jednoglasno je izabrano mjesto Priboj za izgradnju crkve i formiran je građevinski odbor. Zapisi iz tog vremena posebno ističu slogu, ljubav i poštovanje prema crkvi i sveštenstvu koji su obilježili ovaj veliki narodni skup. Već nekoliko mjeseci kasnije, 16. septembra 1935. godine, osveštani su temelji budućeg hrama u prisustvu čak oko 1.500 ljudi. U kamen temeljac tada je položena povelja koja svjedoči o vremenu, ljudima i okolnostima u kojima je crkva nastajala. Hram je posvećen Svetoj Trojici, a podignut u čast i spomen Svetog cara Konstantina i carice Jelene. Kao neimar navodi se Ilija Medan, dok je njegov pomoćnik bio Milan Zubac iz Gornjeg Drežnja. Malo osvećenje crkve izvršeno je 1936. godine, dok je veliko osvećenje uslijedilo 1994. godine, na praznik Svetih Konstantina i Jelene. Više od pola vijeka nakon njenog nastanka, hram je tako dobio svoje puno mjesto među svetinjama ovog kraja, nastavljajući da okuplja vjernike i čuva uspomenu na generacije koje su svojim trudom i zajedništvom ostvarile zavjet svojih predaka. Crkva u Priboju nije samo građevina podignuta prije gotovo jednog vijeka. Ona je spomenik narodnoj slozi i zavjetu, mjesto gdje se istorija jednog kraja prepliće sa njegovim duhovnim životom.

U pitomom selu Pridvorci, smještenom između obronaka Veleža i Crvnja, desetak kilometara od Nevesinja, nalazi se hram posvećen Svetom Vukašinu iz Klepaca, jasenovačkom mučeniku kojeg je Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve 1998. godine uvrstio u Imenoslov svetih. Kamen temeljac osveštan je 28. maja 2008. godine, dok je hram svečano osvećen 30. maja 2010. godine, na praznik Svetog mučenika Vukašina. Kao prvi hram posvećen Svetom Vukašinu iz Klepaca, ova svetinja ima posebno mjesto u duhovnom i kulturnom nasljeđu Hercegovine. Ona je istovremeno mjesto molitve, sjećanja i susreta ljudi sa svojim zavičajem. Hram Svetog Vukašina u Pridvorcima predstavlja trajni spomen na svetog mučenika, ali i na zajedništvo ljudi koji su svojim darovima i trudom podigli ovu svetinju.

1998. godine postojeća grobljanska kapelica u Laktu preuređena je u crkvu. Radovi su završeni 1999. godine, a iste godine na Ilindan 2. avgusta je izvršeno osvještanje. Crkva danas okuplja vjerni narod sela Lakat.

U selu Čitluk, nedaleko od Nevesinja, nalazi se hram posvećen Svetom apostolu i jevanđelisti Marku. Izgradnja hrama započela je uz podršku vjernika i ljudi porijeklom iz ovog kraja. Gradnja crkve je započela 2006. godine, a završena 2011. godine. Hram Svetog Marka u Čitluku predstavlja lijep primjer zajedništva zavičajnog naroda, čiji su trud, darovi i ljubav prema rodnom kraju utkali trajni trag u duhovno nasljeđe Nevesinja.

U selu Odžak kod Nevesinja izgrađena je nova crkva posvećena Svetim Ćirilu i Metodiju. Gradnja je trajala pet godina, a najveći dio sredstava obezbijedili su vjernici iz Hercegovine i drugih krajeva svijeta. Crkva ima poseban značaj za mještane jer je, prema predanju, podignuta na mjestu gdje se nekada nalazio manastir. Ideja o izgradnji potekla je od domaćina iz Odžaka, sa željom da se obnovi život sela i doprinese razvoju cijelog kraja. Hram je projektovao arhitekta Ranko Okuka, po uzoru na čuvenu Solunsku Rotondu iz 4. vijeka. U okviru kompleksa izgrađen je i zvonik sa kamenim krstom, visok 24 metra. Planirano je dalje uređenje prostora i razvoj vjerskog turizma, uz promociju prirodnih ljepota i netaknute prirode koja okružuje ovu neobičnu i vrijednu građevinu. (Izvor: RTRS)

Spomenik na planini Trusina podignut je u znak sjećanja na ustaničke borbe i boravak mladoh Petra Karadjordjevića, koji se tokom čuvene Nevesinjske puške 1875. na ovim prostorima borio pod narodnim imenom Petar Mrkonjić. Trusina je bila jedno od ključnih ustaničkih uporišta u Hercegovini. Mladi Petar se pridružio ustanicima upravo na ovom terenu.

Zeleni dub u selu Bančići predstavlja jednu od najprepoznatljivijih prirodnih posebnosti opštine Ljubinje. Riječ je o hrastu koji, prema lokalnom predanju i dostupnim opisima, zadržava zeleno lišće tokom zimskog perioda. Lokalitet se nalazi oko devet kilometara jugozapadno od Ljubinja i predstavlja spoj prirodne vrijednosti, lokalnog identiteta i tradicionalnog usmenog predanja. Prema narodnom predanju, Sveti Sava se tokom putovanja odmarao u njegovoj hladovini i blagoslovio drvo da ostane zeleno tokom cijele godine.

Crkva Rođenja Presvete Bogorodice u Ljubinju predstavlja jedan od najznačajnijih sakralnih i arheoloških lokaliteta u ljubinjskom kraju. Kao graditeljska cjelina proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, a na zvaničnoj listi Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika vodi se kao „Crkva rođenja Bogorodice u Ljubinju“. Današnji hram podignut je 1867. godine, što potvrđuje natpis uklesan na kamenoj ploči iznad nadvratnika. Crkva se nalazi u Ljubinju, uz magistralni put koji povezuje Mostar, Stolac, Ljubinje i Trebinje, na prostoru koji je kroz različite istorijske periode imao sakralnu i grobnu funkciju. Posebna vrijednost hrama otkrivena je tokom arheoloških istraživanja sprovedenih 2014. godine. Ispod današnje crkve i u njenoj neposrednoj okolini dokumentovani su ostaci ranijih sakralnih objekata, čime je potvrđeno da je ovo mjesto bilo povezano sa hrišćanskim bogosluženjem mnogo prije izgradnje današnjeg hrama. Arheološka istraživanja ukazala su na više faza sakralne arhitekture. Najstariji ostaci vezuju se za kasnoantički, odnosno ranohrišćanski period, okvirno između 4. i 6. vijeka. Istraženi su i ostaci kasnijih srednjovjekovnih crkvenih građevina, datovanih u period 12–13. i 14–15. vijeka. Na taj način lokalitet svjedoči o dugom kontinuitetu hrišćanskog korištenja istog prostora. U prostoru crkve sačuvani su arheološki ostaci starijih građevina, a dio nalaza je prezentovan ispod staklenih površina, omogućavajući posjetiocima da neposredno vide pojedine slojeve ranijih objekata. Među pronađenim arheološkim materijalom dokumentovani su predmeti različitih perioda, uključujući rimski stilus, novac, keramičke nalaze i antički crijep, kao i ljudski grobovi. Vrijednost Crkve Rođenja Presvete Bogorodice u Ljubinju dodatno je obogaćena sačuvanim predmetima crkvenog pokretnog nasljeđa. Među njima se posebno izdvaja Evanđelje iz 1793. godine, koje je sačuvano u crkvi. Knjiga je dimenzija 52 × 34 × 8 cm i ima metalni povez sa dvije metalne kopče, od kojih je jedna danas nedostajuća. Prednja strana poveza ukrašena je reljefno iskucanim ornamentima i sa pet kartuša u kojima su predstavljeni likovi svetitelja. Površina je dodatno ukrašena složenim vegetabilnim motivima. Na zadnjoj strani nalazi se reljefna predstava Raspeća, takođe uokvirena vegetabilnim ornamentom. Posebnu dokumentarnu vrijednost imaju rukom ispisani zapisi u Evanđelju. Dva zapisa nalaze se na početku, a tri na kraju knjige, i odnose se na služenje liturgije različitih episkopa u ljubinjskoj crkvi. Ovi zapisi predstavljaju vrijedan trag o crkvenom životu i istoriji hrama. Na prvoj štampanoj stranici nalazi se prikaz Svetog Trojstva, dok je tekst Evanđelja štampan kombinacijom crne i crvene boje. U crkvi se čuva i dvostrana litijna ikona izrađena od bakra. Na jednoj strani prikazana je scena Hristovog Rođenja, dok je na drugoj predstavljen evanđelista Luka. Obje predstave izrađene su tehnikama iskucavanja i izrezivanja. Litijna ikona ima složenu konstrukciju sa više međusobno povezanih metalnih ploča, dok je njena površina ukrašena vegetabilnim i geometrijskim ornamentima. Na donjem dijelu nalaze se ukrasni elementi sa zvončićima, koji su sastavni dio njene liturgijske funkcije. Ovi predmeti predstavljaju vrijedan dio pokretnog crkvenog nasljeđa Ljubinja. Zajedno sa samom crkvom i arheološkim ostacima ranijih sakralnih objekata na ovom lokalitetu, oni svjedoče o dugom kontinuitetu vjerskog života i kulturne tradicije ovog prostora. Lokalitet je povezan i sa srednjovjekovnom nekropolom stećaka. Prema dokumentaciji o zaštiti, u okviru nacionalnog spomenika obuhvaćeni su objekat crkve, pokretno nasljeđe i ostaci srednjovjekovne nekropole sa šest sačuvanih stećaka. Zbog slojevitosti lokaliteta, Crkva Rođenja Presvete Bogorodice predstavlja mnogo više od sakralnog objekta iz 19. vijeka. Na jednom mjestu moguće je pratiti kontinuitet hrišćanskog sakralnog prostora od kasne antike, preko srednjeg vijeka, do savremenog doba. Upravo ta višeslojnost daje lokalitetu posebno mjesto u kulturnom i arheološkom nasljeđu Ljubinja i istočne Hercegovine.

Vlahovići, u opštini Ljubinje, predstavljaju jedno od najznačajnijih mjesta srednjovjekovnog kulturnog nasljeđa u ovom dijelu Hercegovine. Istorijsko područje koje obuhvata nekropolu sa stećcima i pravoslavnu Crkvu Svetog kneza Lazara, poznatu kao grobna crkva kneza Vlađa Bijelića, proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Crkva je posvećena Svetom knezu Lazaru, a njena istorija povezana je sa knezom Vlađem Bijelićem, koji se u istorijskim izvorima navodi kao njen ktitor. Vlađ Bijelić živio je u 15. vijeku, a prema stručnim istraživanjima njegov sin Vukosav Vlađević kasnije je proširio crkvu. Današnji izgled objekta ne odgovara u potpunosti njenoj prvobitnoj srednjovjekovnoj formi, jer je crkva kroz vrijeme više puta rušena i obnavljana. Posebnu vrijednost lokalitetu daju srednjovjekovni nadgrobni spomenici – stećci. Nekropola je neposredno povezana sa crkvom, a pojedini stećci nalaze se i u samom crkvenom prostoru. Takva povezanost sakralnog objekta i nekropole predstavlja važan primjer srednjovjekovne pogrebne i memorijalne prakse u Hercegovini. Najznačajniji istorijski trag predstavlja natpis na nadgrobnoj ploči kneza Vlađa Bijelića, koja se nalazi u unutrašnjosti crkve. Natpis potvrđuje da je Vlađ Bijelić sahranjen u svojoj crkvi posvećenoj Svetom Lazaru. U crkvi se nalazi i grob njegovog sina Vukosava Vlađevića, čiji natpis svjedoči o njegovom životu i pogibiji. Ovi epigrafski zapisi predstavljaju dragocjen izvor za proučavanje srednjovjekovne istorije ovog kraja. Na nekropoli se nalazi i više ukrašenih stećaka, među kojima se ističu primjerci sa figuralnim i ornamentalnim predstavama. Jedan od posebno zanimljivih spomenika prikazuje scenu zmaja koji proždire srnu, što lokalitetu daje i značajnu umjetničku vrijednost. Poseban značaj crkve ogleda se i u njenoj posveti Svetom knezu Lazaru. Natpis Vlađa Bijelića pokazuje da je kult Svetog kneza Lazara bio prisutan u ovom dijelu Hercegovine u srednjem vijeku, čime lokalitet predstavlja važan trag razvoja duhovne i kulturne tradicije srpskog stanovništva Hercegovine. Na jednoj od ploča stoji natpis: „А се лежи кнез Влађ Бијелић у својој цркви у Светом Лазару. Чловјече, тако да нијеси проклет, не тикај у ме“. Vlahovići tako predstavljaju slojevito istorijsko mjesto u kojem su crkva, grobovi i stećci povezani u jedinstvenu cjelinu. Natpisi na grobnim spomenicima daju lokalitetu posebno dokumentarnu vrijednost, dok stećci i crkva omogućavaju posjetiocu da na jednom mjestu sagleda različite aspekte srednjovjekovne istorije Hercegovine.

U središtu Ljubinja nalazi se Saborni hram Rođenja Gospoda Isusa Hrista, jedan od najznačajnijih savremenih pravoslavnih hramova ovog dijela Hercegovine. Hram je posvećen prazniku Rođenja Hristovog i predstavlja važno mjesto pravoslavnog bogosluženja, ali i jedno od prepoznatljivih obilježja grada. Gradnja novog sabornog hrama započela je krajem 20. vijeka. Temelji hrama osveštani su 11. juna 2000. godine, a hram je svečano osveštan 21. septembra 2004. godine. Njegova izgradnja bila je važan događaj za vjernike Ljubinja i okolnih sela, koji su učestvovali u prikupljanju sredstava i realizaciji izgradnje. Hram je građen u tradiciji pravoslavne sakralne arhitekture, sa naglašenom centralnom kupolom i zvonikom koji zajedno sa ostalim elementima čine prepoznatljivu siluetu objekta u gradskom prostoru. Prostor oko hrama predstavlja mjesto okupljanja vjernika tokom velikih crkvenih praznika i važnih datuma crkvenog kalendara. Poseban značaj hramu daje njegov položaj u Ljubinju, gradu čija istorija obuhvata slojeve srednjovjekovnog, osmanskog, austrougarskog i novijeg perioda. Posjeta hramu može biti dio obilaska gradskog jezgra i upoznavanja sa vjerskim i kulturnim nasljeđem Ljubinja. Saborni hram Rođenja Gospoda Isusa Hrista danas je mjesto redovnih bogosluženja i okupljanja vjernika, posebno tokom Božića, Vaskrsa, hramovne slave i drugih velikih praznika. Za posjetioce predstavlja savremeni primjer pravoslavne sakralne arhitekture i dio živog duhovnog nasljeđa Ljubinja.

Krški krajolik Ljubinja karakteriše nedostatak većih površinskih tokova i prirodnih izvora koji bi danas predstavljali razvijene turističke atrakcije. Voda se na kraškom terenu brzo gubi u podzemlju, zbog čega je njeno prikupljanje i čuvanje kroz istoriju imalo poseban značaj za stanovništvo. U ruralnim područjima Ljubinja tradicionalno su se koristile čatrnje – kamene cisterne za prikupljanje i čuvanje kišnice. One su predstavljale važan dio svakodnevnog života, posebno u područjima udaljenim od stalnih izvora vode, i služile su za potrebe domaćinstava i napajanje stoke. Brojne čatrnje i danas su vidljive u selima i zaseocima ljubinjskog kraja i predstavljaju vrijedan element tradicionalnog načina života i kulturnog pejzaža Hercegovine. Kao istorijski zabilježen primjer lokalnog izvora vode može se izdvojiti Živa voda Slavljan, u području Bukovog potoka. Ovakva mjesta svjedoče o načinu na koji su stanovnici krškog područja koristili i prilagođavali prirodne vodne resurse uslovima karakterističnim za Hercegovinu. Danas čatrnje imaju prvenstveno kulturnu, pejzažnu i ambijentalnu vrijednost. Očuvane tradicionalne kamene čatrnje mogu biti zanimljiva tačka na tematskim pješačkim i ruralnim rutama, posebno u kombinaciji sa drugim elementima materijalnog i nematerijalnog nasljeđa sela Ljubinja. Na taj način one ne predstavljaju samo nekadašnji način snabdijevanja vodom, već i autentičan trag prilagođavanja čovjeka specifičnom kraškom okruženju.

U selu Gradac, na sjeveroistočnom obodu Ljubinjskog polja, nalazi se Crkva Svetog proroka Ilije, jedan od značajnih sakralnih objekata na području opštine Ljubinje. Selo je smješteno na južnim padinama Đurđeve glave, na nadmorskoj visini od oko 500 metara. Crkva se u lokalnom predanju smatra jednom od najstarijih crkava u ovom kraju, a među stanovništvom je poznata i kao „Matica crkva“. Prema narodnom predanju, njena gradnja vezuje se za vrijeme Nemanjića i XIII vijek. Iako za ovu predaju ne postoje potvrđeni istorijski podaci koji bi sa sigurnošću utvrdili vrijeme prvobitne gradnje, ona predstavlja važan dio lokalne tradicije i sjećanja stanovništva. Hram je skromnih dimenzija – približno 5 metara dužine, 4 metra širine i 3,5 metara visine. Građen je kao jednobrodna kamena crkva, od fino klesanog kamena, sa krovom pokrivenim kamenim pločama. Na zapadnoj strani nalazi se karakterističan zvonik na preslicu sa jednim zvonom. Njena jednostavna arhitektura i način gradnje predstavljaju tipičan primjer tradicionalne sakralne arhitekture Hercegovine. Crkva je tokom vremena više puta obnavljana. Jedna od značajnijih intervencija izvršena je 1910. godine, kada je pod crkve podignut za jednu stepenicu i urađen novi pod, čime je djelimično izmijenjen njen prvobitni izgled. Posebnu pažnju privlače kameni natpisi iznad ulaznih vrata. Na tom mjestu nalaze se tri kamena natpisa, kao i uklesani krst sa lijeve strane, ispod kojeg se nalazi tekst u kojem se pominju Gradac i crkva. Na jednom od natpisa može se pročitati ime kneza Lazara, što lokalitetu daje dodatnu istorijsku i epigrafsku vrijednost. Iznad ulaza nalazi se i kamena ploča sa natpisom koji bilježi podizanje zvonika: „Ovi zvonik na hramu Proroka Ilije podiže se 25.03. 1890. god.“([Eparhija Zahumsko-Hercegovacka] U unutrašnjosti crkve nema fresaka, što dodatno govori o njenom jednostavnom karakteru i dugom kontinuitetu korištenja. Prema podacima Eparhije, bogosluženja se u crkvi održavaju dva puta godišnje, što je čini i danas živim dijelom duhovnog i društvenog života lokalne zajednice. Crkva Svetog proroka Ilije u Gradcu predstavlja vrijedan spoj sakralnog nasljeđa, lokalnog predanja, tradicionalne arhitekture i istorijskog kontinuiteta. Njena vrijednost nije samo u samom objektu, već i u pričama i predanjima koja su kroz generacije sačuvana među stanovnicima Gradca. Kao jedna od crkava koje Opština Ljubinje izdvaja među značajnim sakralnim lokalitetima svog područja, ona predstavlja zanimljivu tačku za upoznavanje posjetilaca sa kulturno-istorijskim nasljeđem Ljubinjskog kraja.

Pitomo selo Krajpolje smješteno je podno planine Ilije, na oko 4 kilometra od Ljubinja. Selo ima dugu duhovnu i crkvenu tradiciju. Prema predanju, u Krajpolju je još u srednjem vijeku postojala crkva, koja je krajem XV vijeka porušena tokom osmanskih osvajanja. Prema lokalnom predanju, mještani i vjernici Krajpolja zavjetovali su se da će jednog dana podići novi hram u spomen stare crkve. Na ispunjenje ovog zavjeta čekalo se gotovo pet stoljeća, kada je pokrenuta izgradnja nove crkve na drugoj lokaciji. Osvećenje kamena temeljca novog hrama izvršio je mitropolit Vladislav 23. jula 1988. godine, dok je već sagrađeni hram osveštan 10. septembra 1989. godine. Zahvaljujući velikom trudu, zalaganju i novčanim prilozima domaćina sela Krajpolje, crkva je završena za svega godinu dana. Crkva Svetog Preobraženja Gospodnjeg u Krajpolju predstavlja važan dio duhovnog i kulturnog nasljeđa ovog sela. Njena priča svjedoči o kontinuitetu vjerske tradicije i snažnoj vezi lokalnog stanovništva sa zavičajem, kao i o višestoljetnom nastojanju da se sačuva sjećanje na srednjovjekovni hram koji je nekada postojao u Krajpolju.

Smještena je na području brdovitog kraškog pejzaža, na oko 600 metara nadmorske visine, između okolnih planinskih uzvišenja. Tačna godina izgradnje prvobitne crkve nije poznata. Prema podacima arhive Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske, stara crkva u Mišljenu vjerovatno potiče iz perioda Nemanjića, ali se ovo datiranje zasniva na predanju, a ne na pouzdano utvrđenom istorijskom dokumentu. Ono što se prema dostupnim izvorima pouzdanije vezuje za istoriju crkve jeste podatak da je u njoj oko 1660. godine služio jeromonah Vasilije, kasnije poznat kao Sveti Vasilije Ostroški. Zbog ove tradicije, crkva u Mišljenu ima posebno mjesto u kulturnom i duhovnom nasljeđu kraja i povezuje se sa ranim periodom života i služenja Svetog Vasilija Ostroškog. Predanje o njegovom boravku u Mišljenu dio je šireg kulturnog pejzaža povezanog sa svetiteljem, koji obuhvata i Mrkonjiće u Popovom polju, njegovo rodno mjesto prema prihvaćenom predanju, kao i manastire Zavalu i Tvrdoš, koji su povezani sa njegovim monaškim i crkvenim životom. Radio Trebinje navodi da se crkva u Mišljenu u lokalnoj tradiciji vezuje za prvu parohiju Svetog Vasilija nakon njegovog rukopoloženja za jeromonaha. Crkva je proširena 1900. godine, kada je dobila današnji izgled. Građena je od kamena i pokrivena kamenim pločama, a na pročelju se nalazi zvonik na preslicu sa jednim zvonom. Oko crkve se nalazi staro groblje, kao i nekropola sa 43 nadgrobna spomenika – mramora/stećka, što dodatno povećava kulturno-istorijski značaj lokaliteta. Crkva je i danas mjesto okupljanja vjernika, posebno na praznik Svetog Vasilija Ostroškog. Prema dostupnim izvještajima, liturgijska tradicija u ovom hramu održava se kroz duži period, a vjernici ljubinjskog kraja okupljaju se povodom hramovne slave. Posljednjih godina mještani su radili na uređenju prostora oko crkve i poboljšanju uslova za posjetioce.

Pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj. Selo Žabica smješteno je na obroncima planine Ilije i dijeli se na Gornju i Donju Žabicu. Crkva se nalazi u Donjoj Žabici i predstavlja jedan od lokalnih vjerskih i kulturnih spomenika ovog kraja. Riječ je o starijem kamenom hramu, ali tačna godina njegove prvobitne izgradnje nije poznata. O ranijoj istoriji crkve sačuvano je malo pouzdanih podataka. Poznato je da je hram obnovljen 1905. godine, što predstavlja najznačajniji zabilježeni podatak o njegovoj istoriji. Iako o crkvi nije sačuvano mnogo istorijskih podataka, njen značaj ogleda se u kontinuitetu vjerskog života lokalnog stanovništva. U hramu se bogosluženja tradicionalno obavljaju dva puta godišnje, uključujući i proslavu hramovne slave Vaznesenja Gospodnjeg.

Selo Rđusi nalazi se na putu prema Uboskom, oko 10 km od Ljubinja. U selu se nalazi Crkva Svetog Vaznesenja Gospodnjeg, podignuta 1868. godine na temeljima starijeg crkvenog objekta. Prema podacima Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske, hram je manjih dimenzija, zidan od kamena i pokriven kamenim pločama, sa zvonikom na preslicu i jednim zvonom. Crkva je imala značajnu ulogu u vjerskom i prosvjetnom životu ovog kraja. U njenoj zgradi bila je smještena prva srpska škola, osnovana 1878. godine, a kasnije je uz crkvu postojala i parohijska kuća. Ovi objekti su porušeni tokom Drugog svjetskog rata. Na samom hramu sačuvan je natpis koji svjedoči o njegovoj gradnji i ktitorima. U njemu se navodi da su hram 1871. godine, u slavu Vaznesenja Hristovog, podigli pravoslavni Srbi iz Pocrnja, Uboska i Rankovca, uz pomoć drugih vjernika. Razlika između navedene godine izgradnje (1868) i godine zapisane na natpisu (1871) predstavlja podatak koji treba zadržati kao dio istorije lokaliteta, bez pokušaja usklađivanja bez dodatne dokumentacije. U neposrednoj blizini crkve nalazi se i srednjovjekovna nekropola sa stećcima. Prema istraživanju Šefika Bešlagića, na nekropoli je evidentirano ukupno 40 stećaka: 13 ploča, 25 sanduka i 2 krsta sa pripadajućim sanducima. Stećci su uglavnom dobro obrađeni i relativno dobro očuvani, iako je dio nekropole zarastao u grmlje, što otežava pristup pojedinim spomenicima. Nekropola je posebno zanimljiva i zbog ukrašenih primjeraka, među kojima se ističu motivi cik-cak bordura i rozeta. Jedna krstača sa pripadajućim sandukom iz Rđusa prenesena je 1963. godine u Botaničku baštu Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, gdje je sačuvana kao dio muzejske zbirke srednjovjekovnih kamenih spomenika. Hram je kroz vrijeme obnavljan, a u novije vrijeme izvršena je njegova obnova i osvećenje. Crkva i danas predstavlja mjesto okupljanja vjernika i dio duhovnog i kulturnog nasljeđa ljubinjskog kraja.

U selu Kruševica, u opštini Ljubinje, nalazi se Crkva Svetog sveštenomučenika Joanikija Lipovca, podignuta kao novi pravoslavni hram za potrebe mještana i potomaka ovog hercegovačkog sela. Blagoslov za njenu gradnju dao je tadašnji episkop zahumsko-hercegovački i primorski Grigorije 30. novembra 2017. godine, a temelji hrama osveštani su u decembru iste godine. Gradnja je završena zahvaljujući prilozima mještana, potomaka Kruševice i drugih vjernika, a hram je svečano osveštan 17. juna 2022. godine, kada je Svetu arhijerejsku liturgiju služio episkop zahumsko-hercegovački i primorski Dimitrije. Podizanje hrama bilo je povezano sa željom stanovnika i potomaka Kruševice da svoje selo ponovo obogate mjestom okupljanja i molitve. U izgradnji su učestvovali pripadnici različitih bratstava porijeklom iz sela, a prema izvještajima sa osvećenja, više od 350 priložnika podržalo je izgradnju. Projekat hrama izradio je Dragan N. Ćorović, dok su u realizaciji učestvovali brojni mještani i potomci Kruševice. Hram je podignut neposredno uz seosko groblje, na Lipovičkom brijegu. Crkva je posvećena Svetom sveštenomučeniku Joanikiju Lipovcu, mitropolitu crnogorsko-primorskom koji je na toj dužnosti bio od 1940. do 1945. godine. Rođen je 1890. godine u Stolivu u Boki Kotorskoj, a prije izbora za mitropolita djelovao je kao sveštenik, prosvjetni radnik i profesor. Za mitropolita crnogorsko-primorskog izabran je u decembru 1940. godine. Nakon završetka Drugog svjetskog rata zarobljen je i odveden u Aranđelovac, gdje je ubijen u junu 1945. godine. Njegov grob do danas nije poznat. Srpska pravoslavna crkva ga poštuje kao svetog sveštenomučenika.

Narodna biblioteka „Dr Ljubo Mihić“ je javna kulturna ustanova sa dugom tradicijom i značajnom ulogom u kulturnom i obrazovnom životu Ljubinja. Biblioteka je osnovana 1965. godine, a danas djeluje u ulici Svetosavskoj 20. Uključena je u COBISS.RS sistem i evidentirana kao samostalna javna biblioteka. Pored bibliotečkog fonda i čitaonice, biblioteka organizuje različite kulturne sadržaje, uključujući promocije knjiga, izložbe, radionice i programe za djecu i odrasle. Poseban značaj ima zavičajna zbirka, koja čuva publikacije povezane sa Ljubinjem, lokalnim stanovništvom, kulturom i običajima, kao i djela autora iz ovog kraja. U okviru biblioteke nalazi se i Legat Branislava i Veljka Brborića, osnovan 1997. godine, sa raznovrsnom zbirkom knjiga i druge bibliotečke građe. Posebnu vrijednost predstavlja etno-zbirka, koja predstavlja elemente tradicionalnog života i seoske kulture ljubinjskog kraja s kraja 19. i iz prve polovine 20. vijeka. Zbirka je zvanično otvorena 10. oktobra 2015. godine i predstavlja stalnu etnografsku postavku. Biblioteka tako ima širu ulogu od klasične ustanove za pozajmljivanje knjiga – ona predstavlja mjesto čuvanja lokalnog kulturnog i istorijskog pamćenja, ali i prostor za obrazovanje, susrete i organizovanje kulturnih događaja.

Tvrđava Gradina predstavlja značajno kulturno-istorijsko nasljeđe opštine Kalinovik i vrijedan primjer austrougarske fortifikacijske arhitekture u Bosni i Hercegovini. Izgrađena je tokom austrougarske vladavine u XIX vijeku, na dominantnom položaju zapadno od Kalinovika, na nadmorskoj visini od 1.134 metra. Sa ukupnom dužinom od oko 130 metara, Gradina se navodi kao najduža austrougarska tvrđava u Bosni i Hercegovini. Tvrđava je imala dvije poligonalne topovske platforme, predviđene za topove kalibra 90 mm. Na svakoj platformi bila su postavljena po tri topa, odnosno ukupno šest topova. Do jedne od platformi vodila je rampa dužine oko 35 metara. Odbrambeni sistem tvrđave uključivao je i otvore i metalne ploče namijenjene za postavljanje i djelovanje mitraljeza kalibra 8 mm. U centralnom dijelu nalazio se prostor za posadu u obliku slova L, dok je tvrđava raspolagala i svim potrebnim unutrašnjim prostorima za život i boravak vojnika. Imala je optičku vezu sa drugim tvrđavama, poljsku telefonsku liniju i cisterne za vodu. Gradina je izgrađena od nepravilnih kamenih blokova povezanih betonom. Posebnost objekta predstavlja činjenica da prilikom gradnje nije korišćen kosi krov, za razliku od nekih starijih utvrđenja iste kategorije. Na krajevima topovskih platformi nalazile su se osmatračnice sa metalnim polukružnim štitovima, koji su služili za zaštitu osmatrača. Svaka topovska platforma imala je po devet otvora za djelovanje topovima. Tvrđava je znatno oštećena tokom Drugog svjetskog rata, ali je i danas relativno dobro očuvana i predstavlja zanimljiv lokalitet za ljubitelje vojne istorije, arhitekture i istraživanja fortifikacija. Među lokalnim stanovništvom postoji predanje da je upravo u ovoj tvrđavi Adolf Hitler stekao svoj prvi čin kaplara. Ova priča pripada lokalnoj usmenoj tradiciji i nije potvrđena pouzdanim istorijskim izvorima. Gradina je zanimljiva i ljubiteljima filmske istorije – na tvrđavi su snimane scene za film „Diverzanti“, kao i kadrovi za film „Bitka na Sutjesci“. Tvrđava Gradina danas predstavlja vrijedan dio austrougarskog fortifikacijskog nasljeđa Kalinovika i potencijalno atraktivnu destinaciju za kulturni, istorijski i avanturistički turizam.

Crkva VaznesenjaHristovog na Oblju pripada Zahumsko – hercegovačkioj eparhiji, sagrađena je 1869. godine i posvećena je Vaznesenju Gospodnjem.Poznata je i kao crkva u kojoj se nalazi posvećena ruka srpskog čobančeta, žrtve Turaka iz 18. vijeka, koja se smatra zaštitnikom sela Oblja. Selo Obalj, petnaestak kilometara od Kalinovika prema Ulogu, kažu, nikad nisu pogodili grad, suša, glad, niti ga je osvojila neprijateljska vojska. Smatra se da Obalj, poslije minulog rata, jedino preostalo srpsko selo na Neretvi i danas, kao u davna vremena, „čuva” mala crkva sa svojom svetinjom. Po pričama seljana, kamen kojim je zidan i kojim je pokriven hram, dovožen je čak sa Morina, a zvono iz Metkovića. Zanimljivo je da su Nijemci zvono teško oštetili 1914. godine, ali bojeći se božjeg gnjeva, nisu ga odnijeli. Sagrađena je 1869. godine.

Gvozno je malo kraško polje na planini Treskavici, udaljeno od mjesta Kalinovik oko 11 km prema sjeverozapadu. Polje je na jugu i istoku okruženo krševitim brežuljcima, a sa zapada i sjevera se najprije postepeno, a zatim naglo uzdižu šumoviti dijelovi planine. U južnom dijelu polja, u podnožju brda Gradac, na blago uzdignutom terenu, smještena je nekropola sa stećcima. Od kote 1396 (Gradac) udaljena je oko 300 m zračne linije. Kamenolom za stećke 33 Nekropole Gvozno bio je udaljen nekoliko desetina metara jugozapadno od nekropole, u podnožju brda Gradac. Nekropola sa stećcima Gvozno zauzima površinu od 46 x 23 m. Orijentacija stećaka je u smjeru zapad–istok, a manji broj stećaka leži u smjeru sjeverozapad–jugoistok. Između grobova sa stećcima su vidljivi ponegdje i grobovi koji su samo oivičeni kamenjem na površini. Sastoji se od ukupno 87 stećaka; 27 ploča, 54 sanduka, 4 sljemenjaka i 2 spomenika u obliku križa. Evidentirano je 14 ukrašenih stećaka. Među ukrasima se ističu scene lova i plesa, a nekoliko puta se javlja predstava psa. Jedinstveni je prikaz krilatih zmajeva. Ova nekropola je uvrštena na listu UNESCO svjetske baštine.

Crkvena opština uloška sa sjedištem u Ulogu pripada Zahumsko- Hercegovačkoj eparhiji. Crkva Sv. Vasilija Ostroškog u Ulogu osvećena je 1907. godine za vrijeme Mitropolita Petra Zimonjića. Poznavaoci prošlosti i tradicije ovih krajeva ističu da je crkva sagrađena velikim građevinskim umijećem, a brežuljak na kome crkva ponosno stoji i odolijeva vremenu je podvodan i ispod crkve se nalaze podzemne vode. U temelje ove crkve postavljeni su šipovi od bukovog kolja koje je tada plivalo u vodi. Zanimljivo je to da kolje ne može da strune. U ovoj crkvi se vjernici okupljaju dva puta godišnje, 12. maja na praznik Sv. Vasilija Ostroškog i 21. septembra na praznik Male Gospojine.

Katolička crkva Svete Ane i Svetog Joakima nalazi se u Ulogu, na području opštine Kalinovik. Izgrađena je 1937. godine, a posvećena je Svetoj Ani, majci Blažene Djevice Marije, i Svetom Joakimu. Crkva je oštećena tokom Drugog svjetskog rata, a njena obnova započela je 1973. godine. Danas predstavlja vrijedan dio vjerskog i istorijskog nasljeđa Uloga i svjedoči o nekadašnjoj vjerskoj i kulturnoj raznolikosti ovog kraja.

Džamija Mehmed-bega Šestokrilovića u Ulogu potiče iz 17. vijeka, a prema dostupnim podacima datira oko 1600. godine. Tokom svoje istorije više puta je rušena i obnavljana, a posljednji put je stradala tokom rata u Bosni i Hercegovini 1992–1995. godine. Džamija je obnovljena 2005. godine i danas predstavlja dio istorijskog i vjerskog nasljeđa Uloga, svjedočeći o dugoj i slojevitoj istoriji ovog naselja.

Crkva Svеtih apostola Petra i Pavla u Kalinoviku, pripada Dabrobosanskoj mitropoliji, Arhijerejskom namjesništvu fočanskom i sjedište je parohije u Kalinoviku. Crkva je posvećena svetim apostolima Petru i Pavlu. Sagrađena 1888. godine na mjestu gdje je bila jedna mala kapela. Tada je Zahumsko-Hercegovačkom eparhijom upravljao mitropolit Serafim (Perović). Crkva je 2022. godine freskopisana, što je doprinjelo estetskom, teološkom i duhovnom oplemenjivanju crkve. Ova crkva igra važnu ulogu u religijskom životu lokalne zajednice, jer je mjesto okupljanja za bogosluženja, praznične liturgije, vjenčanja i druge vjerske obrede. Kao dio zajednice u Kalinoviku, crkva je simbol kontinuiteta i vjerskog otpora u teškim vremenima kroz koje je regija prošla. Church of the Holy Apostles Peter and Paul in Kalinovik belongs to the Dabrobosanska Metropolitanate, the Foča Deanery, and serves as the seat of the parish in Kalinovik.

Hram Svete Trojice na Osijama sagrađen je 2008. godine u znak sjećanja na mještane Osija stradale u Drugom svjetskom ratu i Odbrambeno-otadžbinskom ratu. Posvećen je uspomeni na preminule članove porodica čiji su posmrtni ostaci sahranjeni na groblju pored hrama. U okviru crkvenog kompleksa nalazi se i parohijski dom, zadužbina porodice Drašković. Hram i okolni prostor predstavljaju mjesto molitve, sjećanja i okupljanja lokalne zajednice.

Crkva Rođenja Svetog Jovana Krstitelja nalazi se u selu Jažići, oko 3,5 km od Kalinovika. Gradnja crkve započela je 1999. godine, a završena je 2013. godine na inicijativu Sima Tepavčevića. Vjernici se u crkvi tradicionalno okupljaju dva puta godišnje – 7. jula, na praznik Ivanjdana i slavu crkve i sela, te 8. maja, na Markovdan. Porta i spoljašnjost crkve obnovljene su 2022. godine, dok je parohijski dom izgrađen 2025. godine. Crkva danas predstavlja važno mjesto okupljanja i dio duhovnog i kulturnog nasljeđa sela Jažići.

Crkva Prenosa moštiju Svetog oca Nikolaja nalazi se u selu Romani, oko 5 km od Kalinovika. Zemljište za izgradnju crkve osveštano je 2022. godine, kada je postavljen i krst, a čin osvećenja obavio je mitropolit dabrobosanski Hrizostom. Gradnja crkve započela je 2023. godine, uz staro seosko groblje. Ktitor hrama je Todor (Petkov) Okuka, rođen u selu Romani. Hram je posvećen prazniku Prenosa moštiju Svetog Nikole, koji se obilježava 22. maja (Nikolice). Crkva je svečano osveštana 23. maja 2026. godine. Uz hram se nalazi staro seosko groblje, čime ovaj prostor predstavlja važno mjesto duhovnog i kulturnog okupljanja lokalne zajednice.

Zelengora je jedna od najpoznatijih planina Bosne i Hercegovine i predstavlja izuzetno vrijedan prirodni prostor između Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Odlikuju je prostrane zelene padine, planinski pašnjaci, četinarske i mješovite šume, brojni izvori i potoci, kao i karakteristična glacijalna jezera poznata pod nazivom „Gorske oči“. Upravo spoj pitomih pejzaža i visokih planinskih vrhova dao je Zelengori epitet jedne od najljepših i najpitomijih planina Dinarida. Najviši vrh Zelengore je Bregoč, visok 2.014 metara, a među ostalim istaknutim vrhovima su Vilinjak, Stog, Orlovac, Planinica, Klek i Uglješin vrh. Za razliku od surovijih visokih planina u neposrednom okruženju, Zelengoru karakterišu blaži i prostraniji planinski predjeli, zbog čega je posebno privlačna za planinarenje, višednevne ture, fotografisanje i boravak u prirodi. Posebnu vrijednost predstavljaju glacijalna jezera, smještena uglavnom između 1.380 i 1.650 metara nadmorske visine. Među njima su Orlovačko, Kotlaničko i Štirinsko jezero, kao i jezera Gornje i Donje Bare, Crno i Bijelo jezero. Zanimljivo je da se od ovih jezera Orlovačko, Gornje i Donje Bare, Crno i Bijelo nalaze unutar Nacionalnog parka „Sutjeska“, dok su Kotlaničko i Štirinsko prirodna jezera izvan granica Parka, ali su i dalje dio prirodnog bogatstva Zelengore. Orlovačko jezero, na 1.438 metara nadmorske visine, jedno je od najpoznatijih jezera Zelengore. Dugo je oko 350 metara, široko oko 100 metara i prosječno duboko oko pet metara. U njemu su zabilježene potočna pastrmka i druge vrste riba, a zbog blago nagnutih obala i planinskog ambijenta predstavlja jedno od atraktivnijih mjesta za boravak u prirodi. Za područje Kalinovika posebno su značajni južni i jugozapadni predjeli Zelengore, koji pružaju mogućnost povezivanja planinskih izleta sa prirodnim i kulturnim lokalitetima ovog kraja. Prostrani pašnjaci, udaljenost od većih urbanih centara i očuvan prirodni ambijent daju ovom dijelu planine poseban karakter i pogoduju razvoju pješačkog, planinarskog, kamping i avanturističkog turizma. Jedan od kurioziteta Zelengore jeste i činjenica da njena jezera nisu sva istog porijekla: najveći broj predstavlja tragove nekadašnjeg djelovanja lednika, dok je Borilovačko (Jugovo) jezero vještačko. Zbog izrazite bistrine vode i planinskog okruženja, jezera se s pravom nazivaju „Gorskim očima“ – njihov izgled predstavlja jedan od najprepoznatljivijih simbola Zelengore. Zelengora je bogata i biljnim i životinjskim svijetom. Na njenim prostranstvima nalaze se ljekovito bilje, bobičasto voće, šume i pašnjaci, dok je šire područje Nacionalnog parka „Sutjeska“ poznato po velikoj raznovrsnosti flore i faune. Za posjetioce koji žele da upoznaju Zelengoru izvan najpoznatijih turističkih pravaca, područje Kalinovika pruža mogućnost doživljaja planine u njenom mirnijem i autentičnijem izdanju – kroz planinske staze, jezera, pašnjake i prostrane predjele u kojima priroda i dalje ima glavnu riječ.

Lelija je visokoplaninska kraška planina u istočnoj Hercegovini, smještena južno od Kalinovika, u neposrednoj blizini Zelengore. Sa jugoistočne strane prirodno se nadovezuje na Zelengoru, a dio njenog područja nalazi se u okviru Nacionalnog parka „Sutjeska“. Najviši vrh je Velika Lelija, visoka 2.032 metra, što je čini jednom od najviših planina Republike Srpske. Reljef Lelije izrazito je krševit. Planinu karakterišu vrtače, kamenite prečage, strme stijene, sipari, jame i pećine, dok se na višim dijelovima razvija klekovina bora krivulja. Niže padine prekrivaju uglavnom bukove i mješovite šume. Posebnost pejzaža predstavljaju prostrane travnate visoravni i kupasti vrhovi, koji se smjenjuju sa uvalama i dolovima. Posebno zanimljivu cjelinu predstavlja Lelijska površ, visoka i uglavnom zaravnjena visoravan na kojoj se smjenjuju travnati predjeli, vrtače i močvarne depresije. U nižem dijelu nalazi se Kladovo polje, dok se prema višim predjelima pojavljuje jezersko-barska zona sa lokalitetima kao što su Masna bara, Čengić bara, Štirinsko jezero i Vrtače. Štirinsko jezero nalazi se na oko 1.670 metara nadmorske visine. Jedan od najzanimljivijih prirodnih elemenata Lelije jeste upravo spoj visokoplaninskog krša i vode. Brojne uvale i depresije zadržavaju vodu, stvarajući bare i manja jezera, dok se na planinarskim stazama pojavljuju izvori poput Jablan vrela. Lelija je povezana sa okolnim planinama i starim planinskim putevima. Područjem prolazi planinska saobraćajnica koja povezuje Kalinovik i Jelašca sa Zelengorom, a planinarske staze vode prema najvišim dijelovima planine. Uspon iz pravca Jelašca dio je trase Planinarskog puta „Dr Jovo Elčić“, koji povezuje Leliju sa Treskavicom i Zelengorom. Za ljubitelje planinarenja posebno je atraktivan uspon na Veliku Leliju, tokom kojeg se prolazi kroz bukovu šumu, otvorene planinske predjele i zone obrasle klekom, a završni dio vodi prema visokoplaninskom grebenu. Zbog kombinacije šuma, prostranih pašnjaka, krša, bara, jezera i visokih vrhova, Lelija pruža autentičan doživljaj planinske prirode i predstavlja vrijedan potencijal za planinarenje, trekking, fotografisanje prirode i avanturistički turizam. Kuriozitet: iako se Lelija često doživljava kao dio šireg planinskog sistema Zelengore, u geografskom smislu tradicionalno se izdvaja kao zasebna planina. Njihova blizina i prirodna povezanost toliko su izražene da granica između dva planinska područja nije uvijek lako uočljiva u pejzažu.

Vidikovac Trusina, smješten uz regionalni put Nevesinje–Berkovići, jedna je od atraktivnijih panoramskih tačaka u istočnoj Hercegovini. Sa vidikovca se pruža širok pogled na okolne planine i brda, kao i na Dabarsko i Fatničko polje. Tokom perioda obilnijih padavina i visokih voda, dijelovi polja bivaju poplavljeni i poprimaju izgled velikih prirodnih jezera, stvarajući upečatljiv pejzaž. Lokalitet je zanimljiv i zbog svog položaja u blizini praistorijske gradine Straževica, što omogućava povezivanje prirodnog pejzaža sa kulturno-istorijskim nasljeđem ovog kraja. U neposrednoj blizini nalazi se i paraglajding poletište Trusina. Prema iskustvima pilota koji su sa njega letjeli, poletište se ubraja među tri najbolja u Bosni i Hercegovini, što Trusinu čini zanimljivom destinacijom i za ljubitelje adrenalinskih i vazdušnih sportova. Vidikovac Trusina pogodan je za panoramsko razgledanje, fotografisanje, posmatranje kraškog pejzaža, paraglajding i boravak u prirodi, a predstavlja i dobru polaznu tačku za upoznavanje prirodnih i kulturnih vrijednosti područja Berkovića.

Srednjovjekovna nekropola Potkuk nalazi se u zaseoku Zabrđe, u naselju Gornja Bitunja, na području opštine Berkovići. Lokalitet je smješten južno od velike krečnjačke stijene Kuk, po kojoj je i dobio ime. Potkuk predstavlja jednu od najznačajnijih srednjovjekovnih nekropola na području Hercegovine koja je 2016. godine upisana na UNESCO Listu svjetske baštine. Na lokalitetu se nalazi 243 monolitna nadgrobna spomenika – stećka, različitih oblika, među kojima su ploče, sanduci i sljemenjaci. Stećci su raspoređeni u nekoliko grupa, a većina ih je orijentisana u pravcu istok–zapad i organizovana u približne redove. Posebnu vrijednost nekropole predstavljaju ukrašeni stećci. Na njima su zastupljeni različiti dekorativni i simbolički motivi, među kojima se izdvajaju tordirane trake, vitice, bordure, arkade, krstovi, zoomorfne predstave i scene lova. Razlike u načinu izrade i kvalitetu reljefnih prikaza ukazuju na djelovanje više klesara. Posebno je zanimljiva činjenica da je velika stijena Kuk, neposredno uz nekropolu, prema istraživanjima služila kao kamenolom za izradu stećaka, što omogućava neposredno sagledavanje veze između mjesta eksploatacije kamena i prostora na kojem su spomenici izrađivani i postavljani. Potkuk je dio šireg srednjovjekovnog kulturnog pejzaža Gornje Bitunje, gdje se nalazi više nekropola stećaka. U neposrednoj blizini nalazi se nekropola Zakuk, sa ostacima srednjovjekovne crkve, dok su na području Bitunje evidentirane i nekropole Lokve i Baba. Ovakva koncentracija srednjovjekovnih grobalja svjedoči o značaju ovog prostora tokom srednjeg vijeka. Prema dostupnim podacima, nekropole na području Bitunje bile su u upotrebi od kraja XIV do početka XVI vijeka. Širi prostor Bitunje poznat je i iz istorijskih izvora; naselje se prvi put pominje 1442. godine u dokumentima Dubrovačkog arhiva, dok je područje pripadalo srednjovjekovnoj župi Dubrave. Godine 2016. godine Potkuk je, kao jedna od 28 nekropola iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Crne Gore i Srbije, upisan na UNESCO Listu svjetske baštine u okviru serijskog dobra Stećci – Medieval Tombstone Graveyards. Potkuk tako predstavlja vrijedan spoj srednjovjekovne istorije, sepulkralne umjetnosti, tradicionalnog klesarstva i kulturnog pejzaža Hercegovine. Njegova vrijednost dodatno je naglašena činjenicom da se u neposrednom okruženju mogu sagledati i drugi elementi srednjovjekovnog nasljeđa Bitunje, uključujući druge nekropole i ostatke sakralnih objekata. Kao lokalitet na UNESCO Listi svjetske baštine, Potkuk predstavlja jedno od najznačajnijih mjesta kulturnog nasljeđa opštine Berkovići i potencijalno važnu tačku za razvoj kulturno-istorijskog turizma na ovom području.

Vidikovac „Parič“, smješten na planini Hrgud, predstavlja atraktivnu tačku za posmatranje širokog kraškog pejzaža istočne Hercegovine. Sa ovog položaja pruža se pogled na okolna brda, planinske masive i doline, dok se za vedrih dana u daljini može uočiti i Jadransko more, udaljeno više od 70 kilometara. Do vidikovca se dolazi makadamskim putem, što lokalitet čini pogodnim za ljubitelje planinarenja, vožnje terenskim vozilima i boravka u prirodi. Sam položaj pruža mogućnost za panoramsko razgledanje i fotografisanje, posebno u uslovima dobre vidljivosti. Vidikovac „Parič“ predstavlja zanimljivu tačku za upoznavanje prirodnih vrijednosti planine Hrgud i okolnog prostora Berkovića, a spoj planinskog ambijenta i pogleda prema udaljenom Jadranu čini ga posebno atraktivnim za posjetioce koji traže mir i otvorene panorame.

Nekropola stećaka Radovac nalazi se oko 6 kilometara od Berkovića, do koje se dolazi asfaltiranim putem. Sa 244 vidljiva stećka, jedna je od većih nekropola na području opštine. Međutim, ovaj broj nije konačan, jer su pojedini stećci utonuli u zemljište, pa postoji mogućnost da je nekadašnji broj bio znatno veći. Veliki broj stećaka ukazuje na postojanje većeg srednjovjekovnog naselja ili zajednice u neposrednoj okolini nekropole. Lokalitet je u velikoj mjeri sačuvao svoju izvornost i autentičnost, što dodatno doprinosi njegovoj vrijednosti. Među spomenicima dominiraju sanduci i sanduci sa monolitnim postoljima, koja su kod većine djelimično utonula i fragmentarno očuvana. Posebno se svojom monumentalnošću izdvajaju dva visoka sarkofaga sa monolitnim postoljima. Ukrasi su evidentirani na 23 stećka, dok se natpisi nalaze na dva spomenika u obliku krsta. Stećci su uglavnom orijentisani u pravcu zapad–istok i raspoređeni u relativno pravilne redove, dok su samo tri spomenika postavljena u pravcu sjever–jug. Zbog broja stećaka, očuvanosti i autentičnosti ambijenta, nekropola Radovac predstavlja vrijedan primjer srednjovjekovne sepulkralne baštine Hercegovine. Uvrštena je u kulturna dobra od velikog značaja Republike Srpske.

Nekropola stećaka Baba nalazi se u seoskom naselju Bitunja, na području opštine Berkovići, na zaravnjenom dijelu istoimenog brda, sa kojeg se pruža pogled na okolni pejzaž. Lokalitet je proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2006. godine. Na nekropoli se nalaze 24 stećka, a svi pripadaju osnovnom obliku sanduka. Među njima se izdvaja osam visokih sanduka, dok šest stećaka ima očuvana postolja. Stećci su uglavnom dobro obrađeni, iako je dio spomenika danas oštećen ili prekriven mahovinom. Na lokalitetu se nalaze i fragmenti polomljenih stećaka na kojima su i dalje vidljivi ukrasni motivi. Jedanaest stećaka je ukrašeno, a među zabilježenim motivima su tordirane vrpce, rozete, bordure, štit i mač, polumjesec, spirale i trolist. Posebno su značajni motivi oružja i geometrijskih i biljnih ornamenata, koji doprinose umjetničkoj i istorijskoj vrijednosti nekropole. Neposredno uz nekropolu nalaze se dva praistorijska tumula, smještena jugoistočno i jugozapadno od nekropole. Tumuli su približno jednake veličine, prečnika oko 10 metara, a međusobno su udaljeni oko 50 metara. Njihovo prisustvo ukazuje na korišćenje ovog prostora još u praistorijskom periodu. Spoj praistorijskih tumula i srednjovjekovne nekropole sa stećcima čini Babu vrijednim lokalitetom kulturno-istorijskog nasljeđa Berkovića, koji svjedoči o dugom kontinuitetu korišćenja ovog prostora.

Hram Silaska Svetog Duha na Apostole (Gorica) obnovljen je sredinom 19. vijeka na temeljima starijeg hrama. Prema narodnom predanju, povezan je sa Straževicom i Trojicom u Kutima, kao dio legende o tri sestre Nemanjić. Pravoslavni hram nalazi se na Gorici i predstavlja značajan duhovni i kulturni objekat. Okružen je pravoslavnim grobljem, što ovom lokalitetu daje dodatni značaj u vjerskom i društvenom životu zajednice. Lokalitet je povezan sa narodnim predanjem o tri crkve koje su bile postavljene tako da se međusobno mogu vidjeti, a prema tradiciji čine dio priče o tri sestre Nemanjić. Hram predstavlja važno mjesto vjerskog života i dio lokalnog kulturnog identiteta.

Hram Vaznesenja Gospodnjeg u Ljutom Dolu podignut je 1906. godine trudom i prilozima mještana, pod nadzorom protomajstora Nikole Stajčića. Prema lokalnom predanju, Stajčić je stao na zvonik kada su zvona prvi put zazvonila, želeći tako pokazati njegovu čvrstinu i sigurnost. Tokom Prvog svjetskog rata hram je ostao bez dva veća zvona, koja su austrougarske vlasti oduzele i pretopile za ratne potrebe. Tokom Drugog svjetskog rata, između 1941. i 1945. godine, hram je opljačkan, oštećen i djelimično spaljen. Stradao je i ikonostas sa ikonama Hrista i Bogorodice, ali je, prema predanju, ipak sačuvan. Nakon rata hram i ikonostas obnovljeni su trudom sveštenika o. Simeona Biberdžića i mještana, dok su ikone Hrista i Bogorodice naknadno restaurirane. Povodom stogodišnjice hrama, 2006. godine, izvršena je njegova temeljna obnova i restauracija, kao i obnova crkvene kuće, koja je ranije služila kao škola. Godine 2022. unutrašnjost hrama je u potpunosti oslikana. U porti hrama nalazi se pravoslavno groblje sa srednjovjekovnim nadgrobnim spomenicima – stećcima, što lokalitetu daje dodatni kulturno-istorijski značaj. Oko 2,5 km zapadno od hrama nalazi se i nekropola stećaka Radovac, proglašena kulturnim dobrom od velikog značaja odlukom Vlade Republike Srpske. Hram Vaznesenja Gospodnjeg predstavlja vrijedan dio vjerskog i kulturno-istorijskog nasljeđa ovog dijela Hercegovine, povezujući tradiciju pravoslavnog života sa srednjovjekovnom baštinom stećaka.

Nekropola stećaka u Ljubljenici, kod pravoslavnog groblja u opštini Berkovići, predstavlja značajno srednjovjekovno groblje i dio kulturno-istorijskog nasljeđa istočne Hercegovine. Lokalitet je 2006. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Stećci su rasuti po prostoru pravoslavnog groblja i njegovoj neposrednoj okolini. Prema dokumentaciji Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na lokalitetu je evidentirano 15 stećaka – dvije ploče, 12 sanduka i jedan sljemenjak. Spomenici su uglavnom orijentisani zapad–istok, uz uočljivu tendenciju njihovog nizanja u redove u pravcu sjever–jug. Većina stećaka je dobro klesana i relativno dobro očuvana, iako su pojedini nagnuti ili djelimično utonuli u zemlju. Nekoliko stećaka posebno se izdvaja po bogatoj figuralnoj i ornamentalnoj dekoraciji. Među motivima se pojavljuju stilizovane biljke, krstovi, rozete, tordirani vijenci, arkade i floralni ornamenti. Na jednom sanduku prikazana je muška figura sa mačem i štitom, dok se na drugom nalazi kombinacija stilizovane biljke i krsta sa motivima grozdova. Posebnu vrijednost ima stećak sa natpisom na bosančici: „A se leži Vukoslav Crijepović“. Natpis je, prema Šefiku Bešlagiću, datovan u 15. vijek. U okviru nekropole nalazi se i memorijalna ploča posvećena žrtvama Drugog svjetskog rata. Izrađena je od mermera i sastoji se od dva dijela, sa imenima članova porodica Vukosav i Gelo, stradalih 28. maja 1941. godine. Prisustvo memorijalne ploče unutar prostora nekropole svjedoči o kontinuitetu njegovog značaja kao mjesta sjećanja i stradanja kroz različite istorijske periode. Nekropola Ljubljenica predstavlja vrijedan spoj srednjovjekovnog nadgrobnog nasljeđa, epigrafike i lokalne istorije, a posebno su značajni ukrašeni stećci i sačuvani srednjovjekovni natpis.

U zaseoku Pavlovina, u Potkomu, nalazi se crkvište, ostaci temelja srednjovjekovne crkve, koji su otkriveni i otkopani 1969. godine, za vrijeme paroha oca Simeona Biberdžića. Lokalitet je prethodno bio vijekovima zapušten i zarastao u korov, zbog čega nije bio vidljiv mještanima. Pretpostavlja se da crkva potiče iz 13. ili 14. vijeka i da je porušena nakon dolaska Osmanlija na ove prostore. Prema predanju, njeni temelji pronađeni su nakon što su pojedini mještani sanjali kaluđera koji im je pokazivao mjesto na kojem se crkva nalazi. Nakon što se priča proširila, mještani su organizovali potragu i već tokom prve akcije pronašli temeljne zidove, kao i grobnicu prekrivenu kamenom pločom. Naknadnim uvidom u zapise utvrđeno je da je crkva bila posvećena Svetom proroku Iliji, po kojem i danas nosi naziv. Pretpostavlja se da je bila zadužbina plemićke porodice Pićević. Crkvište je danas uređeno i ograđeno i predstavlja značajno duhovno, istorijsko i kulturno mjesto u opštini Berkovići. Na lokalitetu se Sveta liturgija služi jednom godišnje, 30. jula.

Saborni hram Svetog kneza Lazara i srpskih novomučenika u Berkovićima započet je 2000. godine, uz blagoslov umirovljenog episkopa Atanasija, kada su osveštani njegovi temelji. Radovi su započeli sa tadašnjim parohom, ocem Draženom Tupanjaninom. Mjesto za izgradnju hrama odabrano je i kao mjesto sjećanja na sveštenika Voja Medana, koji je na tom mjestu svirepo ubijen na Vidovdan 1941. godine. Od 1. oktobra 2000. godine, uz blagoslov episkopa Grigorija, parohiju preuzima jerej Aleksandar Ilić, a radovi na izgradnji hrama se nastavljaju. Do 2004. godine hram je gotovo u potpunosti bio pokriven, osim centralne kupole, dok je zvonik završen u oktobru 2005. godine. Tokom 2006. i 2007. godine hram je u potpunosti pokriven i obložen bakarnim limom. Bakar za pokrivanje hrama nabavljen je zahvaljujući donaciji Sekretarijata za vjere Republike Srpske, imajući u vidu da hram istovremeno ima i memorijalnu funkciju, kao spomenik žrtvama i poginulim borcima Republike Srpske. U izgradnju je ugrađen i dio ranije nabavljenog bakarnog lima, koji je kao dar ustupljen ovom hramu. Gradnja hrama odvijala se postepeno, uz posebnu pažnju posvećenu preciznosti i kvalitetu izvedenih radova. Nakon završetka grubih građevinskih radova utvrđeno je da odstupanje između geometrijskog centra temelja i kupole iznosi svega 3 mm. Radovima je tehnički i praktično rukovodio inženjer Veselin Rupar, čiji je pažljiv proračun omogućio racionalno korištenje građevinskog materijala. Danas hram predstavlja značajan vjerski i memorijalni prostor Berkovića, posvećen Svetom knezu Lazaru i srpskim novomučenicima, i mjesto sjećanja na žrtve i stradale stanovnike ovog kraja.

Nekropola stećaka na Zijemljima nalazi se na visoravni Zijemlje, na planinskom području između Mostara i Nevesinja, i predstavlja vrijedan primjer srednjovjekovnog nadgrobnog nasljeđa ovog dijela Hercegovine. Nekropolu čine srednjovjekovni kameni nadgrobni spomenici – stećci, koji pripadaju karakterističnoj tradiciji srednjovjekovnog nadgrobnog obilježavanja na prostoru Hercegovine. Na lokalitetu su zastupljeni različiti oblici stećaka, uključujući tradicionalne horizontalne i uspravne forme. Nekropola je smještena u prirodnom planinskom ambijentu Zijemalja, na području koje povezuje hercegovačke planinske predjele između Mostara i Nevesinja. Njena lokacija ujedno je zanimljiva za ljubitelje aktivnog turizma, jer se nalazi u širem području kojim prolaze planinarske i biciklističke rute. Spoj srednjovjekovnog kulturnog nasljeđa i karakterističnog planinskog pejzaža čini nekropolu stećaka na Zijemljima zanimljivom tačkom za posjetioce koji žele da upoznaju istoriju, arheološko nasljeđe i prirodne predjele Hercegovine.

Crkva Svetih novomučenika, u službenim crkvenim i lokalnim izvorima navedena i kao Crkva Svetih mučenika, nalazi se u planinskom naselju Zijemlje, administrativnom središtu opštine Istočni Mostar u Republici Srpskoj. Hram pripada Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj Srpske pravoslavne crkve. Smještena je na rubu kraškog polja Zijemlje, na visoravni između planinskih masiva Prenj i Velež, i dio je prostora izrazitih prirodnih i kulturno-istorijskih vrijednosti. Zijemlje je karakteristično po svojoj izdvojenosti i ruralnom ambijentu, a do naselja se dolazi makadamskim putevima iz pravca Mostara ili Nevesinja. Hram je povezan sa tradicionalnim Saborom na Zijemljima, koji se, uz kraće prekide, održava više od jednog vijeka, prve nedjelje nakon Velike Gospojine. Nakon napornih radova oko sakupljanja ljetine, mještani su se tradicionalno okupljali kako bi se susreli sa prijateljima, zapjevali i nadmetali u različitim sokolskim, odnosno tradicionalnim sportskim disciplinama. Sabor se održava i danas i predstavlja priliku da se na Zijemljima okupe nekadašnji mještani, njihovi potomci i drugi posjetioci. Okupljanje je praćeno snažnim emocijama, pričama o zavičaju i prisjećanjem na nekadašnji život i običaje ovog kraja. U neposrednoj blizini hrama nalazi se spomen-obilježje posvećeno poginulim borcima i stradalim stanovnicima ovog kraja u proteklom ratu. Hram i njegov prostor tako predstavljaju važno mjesto vjerskog života, sjećanja, okupljanja i očuvanja kulturnog nasljeđa Zijemalja.