Staza vode i krša

Trebišnjica je rijeka koja je oblikovala život i pejzaž Trebinja.

Sušica je mala hercegovačka rijeka skrivena među kamenim pejzažima i zelenilom.

Rimski most u Vučijoj svjedoči o dugoj istoriji puteva Hercegovine.

Arslanagića most najpoznatiji je spomenik iz turskog perioda u Trebinju i ima veoma značajno mjesto u balkanskoj arhitekturi 16.

Grad Sunca je savremeni turističko-rekreativni kompleks u blizini Trebinja, sa sadržajima za odmor, zabavu i aktivan boravak.

Vožnja barkom Trebišnjicom pruža drugačiji pogled na Trebinje i njegov pejzaž.

Skriven uz put kroz Lastvu, ovaj mali izvor iz stijene jedno je od onih mjesta koja se lako prođu, a pamte dugo.

Kola na Trebišnjici su nekoliko vijekova star sistem navodnjavanja i jedan od simbola Trebinja.

Područje Lastve je udaljeno 13 km istočno od Trebinja na putu za Nikšić.

Bilećko jezero je veliko plavo prostranstvo usred hercegovačkog krša, često nazivano „hercegovačkim morem“.

Rijeka Vrijeka, poznata i kao Vrioka, predstavlja jedan od karakterističnih prirodnih fenomena istočne Hercegovine. Duga je oko 2,5 kilometra, a njen tok je povezan sa kraškim hidrološkim sistemom područja. Rijeka nakon kratkog površinskog toka ponire u kraškom polju, zbog čega njen izgled i prisustvo vode zavise od hidroloških uslova. Rijeka Vrijeka predstavlja značajnu prirodnu i ribolovnu atrakciju područja Bileće. Posebnost Vrijeke ogleda se u njenom kraškom karakteru i bogatstvu ribljeg svijeta. Rijeka je posebno poznata po gaovici, sitnoj ribi koja se pojavljuje iz podzemnih jama i pećina, naročito tokom proljeća i jeseni. Prema podacima Turističke organizacije Republike Srpske, nauka je do sada registrovala šest vrsta gaovice u svijetu, od kojih se tri vrste nalaze na području istočne Hercegovine. Vrijeka je značajna i kao dio ribolovnog područja Bileće. U okviru Trebinjske ribolovne regije, koju čine područja Trebinja, Bileće, Gacka i Nevesinja, Vrijeka je navedena kao jedno od ribolovnih područja opštine Bileća. Njeno prirodno okruženje i karakteristike vodotoka čine je zanimljivom za ljubitelje ribolova i posmatranja prirode. Kraški karakter područja posebno dolazi do izražaja u vezi sa Dabarskim poljem, čiji se hidrološki režim mijenja tokom godine. U periodima obilnijih padavina površinske vode mogu značajno izmijeniti izgled polja, dok tokom sušnijeg dijela godine voda ponire u podzemlje. Upravo ovakva smjena površinskih i podzemnih tokova jedan je od prepoznatljivih elemenata kraškog pejzaža istočne Hercegovine. Područje Vrijeke i šireg prostora Bileće i Berkovića karakteriše očuvano prirodno okruženje i bogato kulturno-istorijsko nasljeđe. Rijeka Vrijeka tako predstavlja zanimljivu tačku za eko-turizam, ribolov, posmatranje prirode i fotografisanje, posebno za posjetioce koji žele upoznati kraške fenomene i manje poznate prirodne vrijednosti Hercegovine. Njena posebnost nije u velikoj turističkoj infrastrukturi, već upravo u prirodnom karakteru prostora, kraškom pejzažu i specifičnom hidrološkom i biološkom svijetu.

Čepelica je jedno od najpoznatijih mjesta za ljetni boravak uz Bilećko jezero i nalazi se u istoimenom selu, približno 5 kilometara od centra Bileće.

Kuletina se nalazi nedaleko od Bileće i predstavlja prirodniji i mirniji prostor za boravak uz Bilećko jezero. Do kupališta vodi makadamski put, a karakter ovog lokaliteta u velikoj mjeri određuje promjenjiv nivo vode. Kada je vodostaj jezera visok, Kuletina može izgubiti vezu sa kopnom i poprimiti izgled manjeg ostrva. Sa povlačenjem vode ponovo se otvaraju dijelovi obale i stijene, čime se mijenja izgled cijelog prostora. Ove prirodne promjene daju Kuletini poseban karakter i omogućavaju posjetiocima da isti lokalitet dožive drugačije u zavisnosti od perioda godine i nivoa jezera. Sa Kuletine se pruža otvoren pogled prema Bilećkom jezeru i okolnim brdima. U pejzažu je moguće uočiti i ostrvo sa Crkvom Svetog Ilije, dok se na okolnim uzvišenjima nalaze ostaci istorijskih objekata, među kojima se ističe kula Drakuljica, nekadašnji vojni objekat iz austrougarskog perioda. Kuletina je posebno pogodna za posjetioce koji preferiraju mir, prirodno okruženje i boravak uz vodu. Prostor se koristi i za kampovanje, a odsustvo intenzivne turističke infrastrukture doprinosi njegovom prirodnijem karakteru.

Smješteno među dinarskim planinama, Gatačko polje jedno je od karakterističnih kraških polja Visoke Hercegovine. Na nadmorskoj visini od oko 940 metara, prostrano polje okruženo planinama pruža spoj očuvane prirode, bogatog kulturno-istorijskog nasljeđa i tradicionalnog načina života. Područje Gatačkog polja čuva tragove života kroz različite istorijske periode. Posebnu pažnju privlači Gradina Gat, praistorijsko gradinsko naselje smješteno na oko 1.100 metara nadmorske visine, sa ostacima koji svjedoče o davnoj naseljenosti ovog prostora. Na obodu polja nalazi se Jezero Klinje, vještačka akumulacija nastala u vrijeme austrougarske uprave. Njegova kamena lučna brana predstavlja vrijedan primjer inženjerskog nasljeđa iz tog perioda, dok je jezero danas popularno izletište i mjesto za odmor u prirodi. Gatački kraj poznat je i po razvijenoj stočarskoj tradiciji. Posebno mjesto zauzima gatačko govedo, tradicionalna rasa prilagođena planinskim uslovima ovog područja. Lokalna gastronomija oslanja se na proizvode domaćinstava i stočarsku tradiciju, među kojima se izdvajaju gatački sir, kajmak iz mijeha i planinski med, kao i tradicionalna jela pripremljena od lokalnih namirnica. Gatačko polje tako predstavlja prostor u kojem se priroda, istorija i tradicionalna gastronomija mogu doživjeti u autentičnom planinskom ambijentu.

Jezero Klinje nalazi se u Gatačkom polju, uz magistralni put Gacko–Foča, i predstavlja prvo vještačko jezero u Bosni i Hercegovini. Nastalo je krajem XIX vijeka, izgradnjom kamene lučne brane u periodu od 1891. do 1896. godine, za potrebe navodnjavanja Gatačkog polja. Posebnost jezera neraskidivo je povezana sa njegovom branom. Kamena lučna brana Klinje smatra se prvom branom ovog tipa izgrađenom na Balkanu. Projektovana je i građena prema uputstvima francuskog inženjera Krantza, a za njenu izgradnju korišten je kamen iz lokalnog područja, dok je kao vezivni materijal upotrebljen vulkanski pepeo sa Vezuva u Italiji. Brana je visoka 26 metara, duga 104,5 metara, široka 16,7 metara u temelju i 4,6 metara pri vrhu. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Jezero zauzima površinu od oko 26 hektara. Smješteno je u planinskom pejzažu Gacka, a njegova bistra voda i prirodno okruženje čine ga pogodnim mjestom za odmor, boravak u prirodi i sportski ribolov. Blizina magistralnog puta dodatno ga čini pristupačnim za putnike koji prolaze između Gacka i Foče. Klinje danas povezuje prirodne vrijednosti sa industrijskim i kulturno-istorijskim nasljeđem. Sama brana zaštićena je kao kulturno-istorijski spomenik, dok je prostor oko jezera planski prepoznat kao područje pogodno za razvoj rekreativnih, ugostiteljskih i turističkih sadržaja. Tokom ljeta jezero je mjesto različitih aktivnosti na vodi i uz vodu, a posebnu atrakciju predstavljaju skokovi sa brane Klinje. Manifestacija, koja se održava u okviru Kulturno-sportskog ljeta Gacko, privlači takmičare i posjetioce iz šireg regiona. Danas je Jezero Klinje jedno od prepoznatljivih izletničkih mjesta gatačkog kraja, prostor gdje se na malom području susreću planinski pejzaž, voda, istorijsko graditeljstvo i savremeni sadržaji aktivnog turizma. U neposrednoj blizini nalazi se i zip-line koji prelazi iznad jezera, čime Klinje dobija dodatnu atrakciju za ljubitelje avanture i aktivnog odmora.

Brana Klinje, na istoimenom jezeru kod Gacka, predstavlja vrijedan kulturno-istorijski spomenik i značajan primjer hidrotehničkog graditeljstva iz perioda austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. Kamena lučna brana građena je između 1891. i 1896. godine i smatra se prvom lučnom branom na Balkanu. Istovremeno je izgradnjom brane nastala i akumulacija Klinje, najstarije vještačko akumulaciono jezero u Bosni i Hercegovini. Brana je visoka 26 metara i duga 104,5 metara. Širina u temelju iznosi 16,7 metara, dok se prema vrhu sužava na 4,6 metara. U njeno tijelo ugrađeno je oko 9.504 kubna metra materijala. Posebnost gradnje predstavlja upotreba vulkanskog pepela sa Vezuva kao vezivnog materijala. Brana je prvobitno izgrađena za akumulaciju vode i navodnjavanje Gatačkog polja. Jezero Klinje nalazi se na oko 1.030 metara nadmorske visine i prostire se na približno 26 hektara. Okruženo je planinskim pejzažom i čistom, bistrom vodom, a danas predstavlja popularno mjesto za odmor, izlet i ribolov. Njegov položaj uz put Gacko–Foča čini ga lako dostupnim posjetiocima koji prolaze kroz ovaj dio Hercegovine. Posebnu atrakciju tokom ljeta predstavljaju skokovi sa brane Klinje, sportsko-adrenalinska manifestacija koja se održava u okviru „Kulturno-sportskog ljeta Gacko“. Događaj se organizuje od 2021. godine i okuplja takmičare iz Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i drugih krajeva regiona. U 2025. godini manifestacija je održana peti put, uz oko 500 posjetilaca i takmičenje u skokovima na glavu i na noge. Brana Klinje, zajedno sa jezerom i okolnim pejzažom, predstavlja spoj industrijskog nasljeđa, istorije i prirodnih vrijednosti Gacka, a danas je prepoznatljivo mjesto za izlet, boravak u prirodi i aktivni odmor.

Zip-line iznad jezera Klinje kod Gacka predstavlja atraktivnu adrenalinsku sadržinu koja posjetiocima pruža priliku da „lete“ iznad bistre vode jezera i uživaju u pogledu na okolni planinski pejzaž. Atrakcija je realizovana u okviru projekta Via Dinarica, koji je sprovodio Razvojni program Ujedinjenih nacija (UNDP) u Bosni i Hercegovini, uz finansijsku podršku Italijanske agencije za razvojnu saradnju (AICS), u saradnji sa Opštinom Gacko. Projekat je imao za cilj unapređenje turističke ponude i razvoj aktivnog i avanturističkog turizma na području istočne Hercegovine. Zip-line je dug oko 549 metara i cijelom dužinom prelazi iznad jezera Klinje. Visina sajle iznad vodene površine kreće se od oko 30 metara na najvišoj tački do 10 metara pred završetak spusta, pružajući uzbudljivu vožnju i panoramski pogled na jezero i okolni krški i planinski pejzaž. Početna platforma nalazi se neposredno uz lokalni asfaltni put koji povezuje Gacko sa okolnim selima. Trasa prelazi preko jezera i završava na suprotnoj obali, na stijenama iznad vode, u blizini uređene plaže i prostora namijenjenog za kupanje i odmor. Poseban dio iskustva predstavlja povratak kanuom. Nakon završetka spusta, posjetioci se sa završne tačke na suprotnoj obali vraćaju na polaznu stranu jezera kanuima, uz pomoć obučenog osoblja. U okviru projekta nabavljeni su i gumeni kanu čamci, čime je zip-line iskustvo povezano sa dodatnom aktivnošću na vodi. Spoj adrenalina, pogleda na jezero i planinski pejzaž, uz mogućnost kupanja, odmora i vožnje kanuom, čini zip-line na Klinju zanimljivom atrakcijom za ljubitelje aktivnog i avanturističkog turizma.

Cernica, selo oko 15 kilometara južno od Gacka, čuva tragove bogate srednjovjekovne prošlosti. Smještena uz važnu putnu komunikaciju koja je povezivala Dubrovnik sa unutrašnjošću Balkana, Cernica se tokom XIV i XV vijeka razvila u značajno trgovačko i privredno središte ovog dijela Hercegovine. Najkasnije u trećoj četvrtini XIV vijeka u Cernici je postojala carinarnica, koja se prvi put spominje 1368. godine, dok se prije 1378. godine Cernica već navodi kao trg. Kroz naselje je prolazio jedan od važnih srednjovjekovnih puteva prema Dubrovniku, a u Cernici su poslovali brojni domaći trgovci, kao i dubrovački trgovci organizovani u posebnu koloniju. Trgovalo se različitom robom, među kojom su posebno bili zastupljeni koža i vosak. U prvoj polovini XV vijeka Cernica je bila povezana sa velikaškom porodicom Kosača i područjem pod vlašću Sandalja Hranića i njegovog nasljednika Stjepana Vukčića Kosače. U neposrednom širem prostoru nalazio se utvrđeni grad Ključ, važan politički i rezidencijalni centar Kosača. Cernica se u tom periodu razvijala kao mjesto trgovine, zanatstva i prometa, o čemu svjedoče brojni zapisi iz dubrovačkih arhiva. Posebnu vrijednost Cernici daju arheološka istraživanja lokaliteta pod Makovim valom. Tu su otkriveni ostaci srednjovjekovne crkve, datovane u kraj XIV ili početak XV vijeka, uz koju se nalazi nekropola sa stećcima. Dio istraživača smatra da je crkva mogla biti zadužbina kneginje Jelene Lazarević, kćerke kneza Lazara Hrebeljanovića i supruge Sandalja Hranića Kosače, ali ovo tumačenje treba posmatrati kao naučnu pretpostavku povezanu sa lokalnom tradicijom. Arheološka istraživanja pokazala su i da je na ovom prostoru postojala starija sakralna građevina. Nalazi iz starijih slojeva upućuju na period XII vijeka, što dodatno ukazuje na dugu kontinuitet korišćenja ovog prostora. Uz crkvu je pronađen i stećak sa ćiriličnim natpisom „A se leži knez Nikola Rašković Drobnjak“. Nikola Rašković se pominje i u dubrovačkim arhivskim dokumentima 1453. godine, što ovaj nalaz povezuje sa istorijom srednjovjekovnih vlaških zajednica i trgovine na području istočne Hercegovine. Nakon dolaska Osmanlija Cernica je zadržala značaj trgovačkog mjesta. Prije 1532. godine postala je sjedište Cerničkog kadiluka u okviru Hercegovačkog sandžaka i ostala njegovo administrativno središte sve do sredine XIX vijeka, kada je ta uloga prenesena na Gacko. U XVII vijeku Cernica je bila razvijeno naselje sa džamijom, mesdžidima, medresom, tekijom, hanom, hamamom i brojnim dućanima. Danas je Cernica malo seosko naselje, ali njeni arheološki ostaci, srednjovjekovni stećci i blizina Starog grada Ključa čine je zanimljivom destinacijom za posjetioce koji žele da upoznaju istoriju i kulturno nasljeđe Gacka. Savremena istraživanja, uključujući arheogenetičke analize ljudskih ostataka pronađenih uz srednjovjekovnu crkvu, dodatno otvaraju pitanja o stanovništvu i životu ovog prostora u srednjem vijeku.

Lokalitet Crkvina pod Makovim Valom nalazi se u Cernici kod Gacka i predstavlja jedno od važnih arheoloških mjesta koje svjedoči o srednjovjekovnoj prošlosti ovog kraja. Ostaci crkve nalaze se na prostoru koji se, prema novijim istraživanjima, može povezati sa istočnim rubom nekadašnjeg srednjovjekovnog naselja Cernica. Na lokalitetu su sačuvani ostaci manje jednobrodne crkve sa polukružnom apsidom orijentisanom prema istoku. Građena je od klesanog kamena različitih dimenzija, a njene približne dimenzije iznose 13 metara dužine i oko 7 metara širine. Arheološki je datovana u kraj XIV ili početak XV vijeka. Posebno zanimljiva je pretpostavka o njenom ktitoru. Na osnovu lokalne tradicije i ranijih istraživanja, dio istraživača smatra da je crkvu mogla podići kneginja Jelena Lazarević, kćerka kneza Lazara Hrebeljanovića i supruga Sandalja Hranića Kosače. Međutim, ovo tumačenje nije potvrđeno sačuvanim istorijskim izvorom i treba ga posmatrati kao naučnu pretpostavku. Uz crkvu se nalazi nekropola sa 38 stećaka, među kojima se posebno izdvaja stećak sa ćiriličnim natpisom: „A se leži knez Nikola Rašković Drobnjak“. Natpis predstavlja značajan materijalni trag o Vlasima Drobnjacima i njihovoj povezanosti sa prostorom Gacka i tradicijom stećaka. Istorijski značaj ovog nalaza dodatno potvrđuje činjenica da se Nikola Rašković Drobnjak pojavljuje i u dubrovačkoj arhivskoj građi. U dokumentu iz juna 1453. godine navodi se Nikola Rašković Drobnjak, što omogućava povezivanje natpisa na stećku sa istorijski dokumentovanom ličnošću sredine XV vijeka. Crkvina pod Makovim Valom tako predstavlja vrijedan arheološki lokalitet u okviru istorijskog prostora Cernice, gdje se ostaci srednjovjekovne sakralne građevine i nekropola sa stećcima povezuju sa istorijom trgovačkog naselja, velikaške porodice Kosača i srednjovjekovnih vlaških zajednica ovog dijela Hercegovine. Lokalitet je posebno značajan za razumijevanje srednjovjekovnog kulturnog pejzaža Gacka i Cernice.

Jagodino jezero je malo, ali izuzetno slikovito planinsko jezero, skriveno u masivu planine Lebršnik. Smješteno je u krševitom planinskom pejzažu, podno stijena i grebena Lebršnika, okruženo prostranim livadama i mirnim visokoplaninskim predjelima. Do jezera se može stići iz pravca Čemerna, preko Papinog dola, gdje se nalazi planinarski dom na oko 1.450 metara nadmorske visine. Od doma vodi markirana planinarska staza prema Jagodinom jezeru, a prilaz se može kombinovati i sa nastavkom puta prema vrhovima Lebršnika. Područje je popularno među planinarima i ljubiteljima prirode, a jezero predstavlja lijepu tačku za odmor tokom obilaska ove planine. Posebnu vrijednost Jagodinom jezeru daje njegova izdvojena lokacija i prirodno okruženje. Sa okolnih staza pružaju se pogledi prema Lebršniku, Volujaku i drugim planinama ovog dijela Hercegovine, zbog čega je jezero zanimljiva destinacija za planinarenje, fotografisanje i boravak u prirodi. Jagodino jezero može biti dio jednodnevnog planinarskog izleta iz područja Čemerna i Papinog dola, ali i polazna tačka za nastavak istraživanja viših predjela Lebršnika.

Jezero Vrba–Ulinje, poznato i kao jezero Desivoje, vještačka je akumulacija smještena uz magistralni put Gacko–Foča, u planinskom području iznad jezera Klinje. Nastalo je 1983. godine izgradnjom nasute brane na rijeci Vrbi, odnosno vodotoku koji se u gornjem toku Mušnice naziva Vrba ili Vrbska rijeka. Akumulacija je formirana prvenstveno za potrebe vodnog sistema povezanog sa Rudnikom i Termoelektranom Gacko. Vrba–Ulinje i Klinje predstavljaju dvije odvojene akumulacije, iako ih posjetioci često doživljavaju kao jedno jezero. Ulinje se nalazi uzvodno i na većoj nadmorskoj visini, a akumulacije razdvaja brana preko koje se voda iz Ulinja preliva u Klinje. Normalni nivo vode u akumulaciji Vrba iznosi oko 1.062,5 metara nadmorske visine, dok njen korisni zapreminski kapacitet iznosi oko 14,5 miliona kubnih metara. Posebnost jezera predstavlja njegov položaj u karakterističnom hercegovačkom kršu. Izgradnjom akumulacije voda je prekrila dijelove nekadašnjeg reljefa, pa se uz obalu smjenjuju vodene površine, krečnjačke stijene i udubljenja karakteristična za kraški pejzaž. Takav teren daje jezeru razuđenu obalu i zanimljive vizure, naročito duž dionice magistralnog puta koja prolazi njegovom južnom i jugozapadnom stranom. Jezero je danas poznato kao izletničko i ribolovno mjesto, posebno među stanovnicima Gacka i posjetiocima koji borave u ovom dijelu Hercegovine. Na području jezera organizuju se i različiti sportski i rekreativni sadržaji na vodi, čime je akumulacija dobila dodatnu ulogu u lokalnoj turističkoj ponudi. Na području Desivoja uređeni su sadržaji za boravak i odmor uz vodu, uključujući plažu, ponton i prostor za izletnike. Tokom toplijih mjeseci ovaj dio jezera koristi se za kupanje, odmor i druženje u prirodi. Zahvaljujući položaju uz magistralni put, blizini jezera Klinje i karakterističnom pejzažu gatačkog krša, Vrba–Ulinje predstavlja zanimljivu tačku za zaustavljanje i upoznavanje prirodnih i savremenih vrijednosti Gacka. Zajedno sa Klinjem i okolnim sadržajima aktivnog turizma, ovo područje čini jednu od interesantnijih zona za boravak uz vodu u gatačkom kraju.

Dramešinska pećina nalazi se u podnožju Crvenih greda, u blizini sela Dramešina kod Gacka, u izrazito krševitom i planinskom predjelu. Smještena u ambijentu visokog hercegovačkog krša, pećina predstavlja zanimljiv speleološki lokalitet i dio prirodnog nasljeđa ovog kraja. Njena lokacija u podnožju strmih Crvenih greda, daleko od urbanih zona, pruža poseban doživljaj ljubiteljima prirode i istraživanja manje poznatih predjela Gacka. U neposrednoj blizini izvire Dramešinska rijeka, koja u proljećnim i jesenjim periodima može imati znatno veći vodostaj i dalje teče prema jezeru Klinje. Zbog prirodnog i nepristupačnog karaktera terena, posjeta pećini zahtijeva oprez i odgovarajuću planinarsku opremu, dok bi istraživanje njenih unutrašnjih prostora trebalo prepustiti iskusnim speleolozima. Dramešinska pećina tako ostaje jedan od skrivenih lokaliteta gatačkog kraja, zanimljiv upravo zbog svog divljeg pejzaža i mogućnosti da se upozna manje istražena priroda Visoke Hercegovine.

Rijeka Mušnica je glavni vodotok Gatačkog polja i jedan od zanimljivih primjera ponornice u kraškom pejzažu istočne Hercegovine. Njeno putovanje nije uobičajeno, na pojedinim dionicama teče površinom, dok na drugim nestaje u podzemlju, prolazeći kroz složenu mrežu kraških ponora, kanala i podzemnih tokova. Glavno vrelo Mušnice, Dobra voda, nalazi se na zapadnim padinama planine Lebršnik, na oko 1.425 metara nadmorske visine. Na području Gatačkog polja Mušnica nastaje spajanjem više planinskih potoka, među kojima su Vrbaski, Jasenički i Platički potok. Danas se mjesto njihovog nekadašnjeg spajanja nalazi pod vodama jezera Klinje, istorijskog vještačkog jezera nastalog krajem 19. vijeka. Nakon izlaska iz jezera Klinje, Mušnica nastavlja kroz živopisni kanjon Strugovi, a zatim protiče kroz Gatačko polje i pored Avtovca. Kod Srđevića ulazi u jednu od glavnih zona poniranja, gdje, u zavisnosti od godišnjeg doba i vodostaja, njene vode nestaju u kraškom podzemlju. Od tog trenutka počinje njeno neobično putovanje kroz podzemlje. Vode Mušnice ponovo izbijaju u Cerničkom polju kao Ključka rijeka, koja zatim ponovo ponire. Ovaj složeni sistem pokazuje koliko su površinske i podzemne vode Visoke Hercegovine međusobno povezane. Naučna istraživanja potvrđuju hidrološku povezanost sliva Mušnice sa širim sistemom Trebišnjice. Poseban stanovnik ovog kraškog vodnog sistema je gatačka gaovica (Delminichthys ghetaldii), sitna autohtona riba prilagođena specifičnim uslovima kraških rijeka i podzemnih voda. Može nastanjivati i podzemna staništa, a smatra se osjetljivom vrstom kojoj prijete promjene staništa, zagađenje i izmjene prirodnog režima voda. Za posjetioce, Mušnica je mnogo više od rijeke. Njeni izvori, kanjoni, ponori i kraški pejzaži otkrivaju fascinantan svijet Visoke Hercegovine, u kojem voda ne oblikuje samo ono što vidimo na površini, već svojim podzemnim tokovima povezuje čitav ovaj jedinstveni kraški prostor.

Na zapadnim padinama planine Lebršnik, podno Ravne Grede, na oko 1.425 metara nadmorske visine, izvire Dobra Voda, jedan od izvora riječnog sistema Mušnice i jedno od zanimljivih prirodnih mjesta Gacka. Smještena u visokoplaninskom kraškom pejzažu, Dobra Voda predstavlja početak neobičnog putovanja vode kroz Visoku Hercegovinu, koje se nastavlja preko toka Vrbe i Mušnice, a zatim kroz brojne kraške ponore i podzemne kanale. Dobra Voda je poznata i po izuzetno hladnoj vodi. Tokom ljeta temperatura vode na izvoru iznosi svega oko 3 °C, zbog čega se ubraja među najhladnije izvore na području opštine Gacko. U lokalnom predanju sačuvana je i neobična priča da iz izvora niko nije uspio uzastopno izvaditi 11 kamenčića, dovoljno da običan izvor postane mjesto za mali izazov svakom posjetiocu. Do Dobre Vode vodi planinarski put iz pravca Čemerna, kroz otvorene planinske predjele i pašnjake Lebršnika. Još od ranijih vremena ovaj prostor privlači posjetioce svojom čistom planinskom vodom, prostranstvom i mirom koji pruža udaljenost od naseljenih mjesta. Danas je Dobra Voda zanimljiva planinarima, ljubiteljima prirode i svima koji žele da upoznaju izvorišta i kraške fenomene karakteristične za Gacko. Ono što Dobrој Vodi daje poseban karakter jeste činjenica da se upravo ovdje može doživjeti početak jednog od najzanimljivijih kraških putovanja vode u Hercegovini, od hladnog planinskog vrela na Lebršniku, preko površinskog toka, do ponora i skrivenih podzemnih puteva koji povezuju različite krajeve istočne Hercegovine.

Izvor Crepulja nalazi se u planinskom području Lebršnika, u blizini sela Izgori, na oko 1.470 metara nadmorske visine. Smješten u karakterističnom kraškom pejzažu Visoke Hercegovine, izvor predstavlja zanimljivu prirodnu tačku za planinare i ljubitelje manje poznatih prirodnih lokaliteta Gacka. U njegovoj blizini nalaze se brojni drugi prirodni fenomeni Lebršnika, uključujući Vilinu pećinu i izvore i tokove karakteristične za ovo kraško područje.

Hercegovo vrelo nalazi se u blizini sela Fojnica, oko dva kilometra od naselja, uz put koji povezuje Gacko i Nevesinje. Smješteno u dolini Fojničke rijeke, vrelo je poznato po snažnom izvoru i kamenoj stolici koja se nalazi neposredno uz njega. Sam lokalitet predstavlja zanimljiv spoj prirode, narodnih predanja i kulturno-istorijskih tragova gatačkog kraja. Posebno mjesto u predanjima zauzima herceg Stjepan Vukčić Kosača. Prema narodnoj tradiciji zabilježenoj još krajem 19. vijeka, herceg Stjepan je često boravio na ovom mjestu tokom ljeta. Uz vrelo se pominju i njegove kuće, dok je prostor oko izvora bio okružen gajem i livadom. Pažnju posjetilaca privlači kamena stolica, poznata kao Hercegova ili sudačka stolica. O njenoj namjeni postoje različita tumačenja. Stariji istraživački zapisi bilježe lokalno predanje da je na njoj sjedio herceg Stjepan, dok se u naučnoj literaturi ne može sa sigurnošću potvrditi da je služila kao mjesto održavanja suda. Upravo zbog toga stolica predstavlja vrijedan trag prošlosti i dio lokalne tradicije vezane za ovaj prostor. Hercegovo vrelo danas je zanimljiva tačka za posjetioce koji žele da upoznaju manje poznate prirodne i kulturno-istorijske lokalitete Gacka. Hladna izvorska voda, stari kameni element i priče koje se generacijama vezuju za hercega Stjepana daju ovom mjestu poseban karakter.

Sutjeska je planinska rijeka istočne Bosne i Hercegovine, duga oko 35 kilometara, koja se uliva u Drinu. Njena priča počinje na području granice opštine Gacko i Crne Gore, u planinskom kraju kod Izgora, gdje se više potoka, među kojima i Izgorka i Jabučnica spajaju i formiraju Sutjesku. Od područja Izgora Sutjeska nastavlja prema sjeveru, kroz planinski pejzaž koji postaje sve uži i strmiji, sve dok ne uđe u čuveni kanjon Sutjeske. Njeno korito prolazi kroz područje Nacionalnog parka Sutjeska, čiji se dio nalazi i na teritoriji opštine Gacko. Park obuhvata prostor izuzetne prirodne vrijednosti, sa planinama Maglić, Volujak i Zelengora, kao i prašumom Perućicom. Nacionalni park Sutjeska proglašen je 1962. godine. Sutjeska je poznata po dubokoj dolini, strmim planinskim padinama, čistim vodama i očuvanim prirodnim pejzažima. Njene vode bogate su salmonidnim vrstama riba, među kojima se posebno ističe potočna pastrmka, zbog čega je rijeka zanimljiva i ljubiteljima sportskog ribolova i mušičarenja. Osim prirodnog, Sutjeska ima i snažan istorijski značaj. Njena dolina i prostor Tjentišta povezani su sa Bitkom na Sutjesci iz 1943. godine, jednom od najpoznatijih bitaka Drugog svjetskog rata na prostoru bivše Jugoslavije. Na Tjentištu se danas nalazi memorijalni kompleks posvećen učesnicima i žrtvama bitke. Za posjetioce Gacka, područje Izgorke predstavlja zanimljivu polaznu tačku za upoznavanje ovog riječnog sistema, mjesta gdje se planinski vodotoci spajaju i nastavljaju kao Sutjeska. Ovdje se može doživjeti mirniji i manje poznat početak njenog toka, prije nego što rijeka nastavi kroz spektakularne planinske predjele Nacionalnog parka Sutjeska i dalje prema Drini.

Krški krajolik Ljubinja karakteriše nedostatak većih površinskih tokova i prirodnih izvora koji bi danas predstavljali razvijene turističke atrakcije. Voda se na kraškom terenu brzo gubi u podzemlju, zbog čega je njeno prikupljanje i čuvanje kroz istoriju imalo poseban značaj za stanovništvo. U ruralnim područjima Ljubinja tradicionalno su se koristile čatrnje – kamene cisterne za prikupljanje i čuvanje kišnice. One su predstavljale važan dio svakodnevnog života, posebno u područjima udaljenim od stalnih izvora vode, i služile su za potrebe domaćinstava i napajanje stoke. Brojne čatrnje i danas su vidljive u selima i zaseocima ljubinjskog kraja i predstavljaju vrijedan element tradicionalnog načina života i kulturnog pejzaža Hercegovine. Kao istorijski zabilježen primjer lokalnog izvora vode može se izdvojiti Živa voda Slavljan, u području Bukovog potoka. Ovakva mjesta svjedoče o načinu na koji su stanovnici krškog područja koristili i prilagođavali prirodne vodne resurse uslovima karakterističnim za Hercegovinu. Danas čatrnje imaju prvenstveno kulturnu, pejzažnu i ambijentalnu vrijednost. Očuvane tradicionalne kamene čatrnje mogu biti zanimljiva tačka na tematskim pješačkim i ruralnim rutama, posebno u kombinaciji sa drugim elementima materijalnog i nematerijalnog nasljeđa sela Ljubinja. Na taj način one ne predstavljaju samo nekadašnji način snabdijevanja vodom, već i autentičan trag prilagođavanja čovjeka specifičnom kraškom okruženju.

Most "Švabica" je naziv za stari drveni most na rijeci Tatinac, smješten na regionalnom putu Kalinovik – Ulog – Nevesinje. Izgradili su ga Austrougari prije više od stotinu godina, a u toku je rekonstrukcija. Još od rimskog perioda, ovuda su prolazili glavni karavanski i rimski putevi. Oni su spajali jadransku obalu (dolina Neretve, antička Narona kod Metkovića) s unutrašnjošću Bosne i rudarskim regijama na istoku.

Rijeka Neretva izvire na području opštine Gacko, a njen gornji tok prolazi kroz područje opštine Kalinovik, uključujući okolinu Uloga. Duga je približno 225–230 km i jedna je od najznačajnijih rijeka Hercegovine. Prema jednom tumačenju, keltski naziv Nera-Etwa povezuje se sa značenjem „božanska rijeka“, odnosno „božanstvo koje teče“. Gornji tok Neretve karakterišu izuzetna prirodna očuvanost i raznovrstan biodiverzitet. Istraživanja ovog područja zabilježila su više od 423 biljne vrste, 8 vrsta vodozemaca, 9 vrsta gmizavaca, više od 90 vrsta ptica, 4 vrste riba i preko 20 vrsta sisara. Posebno je značajna jadranska potočna pastrmka, dok prisustvo vuka, medvjeda i risa potvrđuje očuvanost šireg prirodnog područja. Prema dostupnim istraživanjima, voda gornjeg toka Neretve odlikuje se visokim stepenom čistoće, a analizirani fizičko-hemijski parametri ukazuju na prvu kategoriju kvaliteta vode na istraživanim lokalitetima. Za posjetioce ovog dijela Neretve najbližu infrastrukturu nude područje Hidroelektrane Ulog i Seosko domaćinstvo „Zavičaj“, sa mogućnostima za odmor i boravak u prirodi.

Rijeka Bistrica je lijeva pritoka Drine i izvire na padinama planine Treskavice, na području opštine Kalinovik. Nastaje spajanjem više vodotoka i ponornica, a potom teče kroz Dobro Polje i kanjon Sijeračkih stijena, prije nego što se kod Brodu na Drini ulije u Drinu. Bistrica ima izrazit planinski i bujični karakter, sa visokim vodostajem tokom proljeća i jeseni, dok ljeti vodostaj opada. Gornji tok karakterišu hladna i čista voda, brzaci i brojni prirodni geomorfološki fenomeni. Posebno se izdvaja Prerast Samar kod Sijerača, prirodni kameni most i tunelska pećina kroz koju rijeka protiče u dužini od oko 100 metara, prije nego što ponovo izbija na površinu. Kanjon Bistrice, sa strmim krečnjačkim liticama i šumovitim predjelima, predstavlja atraktivno područje za ljubitelje prirode, speleologije i avanturističkog turizma. Rijeka i njeno šire područje bogati su biodiverzitetom, a Bistrica predstavlja pogodno stanište za potočnu pastrmku. Okolinu karakterišu planinske šume, kanjonska vegetacija i kraški oblici reljefa. Lokalitet Samar na rijeci Bistrici kod Sijerača prepoznat je u planskim dokumentima kao područje značajne geomorfološke i hidrološke vrijednosti.

Zelengora je jedna od najpoznatijih planina Bosne i Hercegovine i predstavlja izuzetno vrijedan prirodni prostor između Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Odlikuju je prostrane zelene padine, planinski pašnjaci, četinarske i mješovite šume, brojni izvori i potoci, kao i karakteristična glacijalna jezera poznata pod nazivom „Gorske oči“. Upravo spoj pitomih pejzaža i visokih planinskih vrhova dao je Zelengori epitet jedne od najljepših i najpitomijih planina Dinarida. Najviši vrh Zelengore je Bregoč, visok 2.014 metara, a među ostalim istaknutim vrhovima su Vilinjak, Stog, Orlovac, Planinica, Klek i Uglješin vrh. Za razliku od surovijih visokih planina u neposrednom okruženju, Zelengoru karakterišu blaži i prostraniji planinski predjeli, zbog čega je posebno privlačna za planinarenje, višednevne ture, fotografisanje i boravak u prirodi. Posebnu vrijednost predstavljaju glacijalna jezera, smještena uglavnom između 1.380 i 1.650 metara nadmorske visine. Među njima su Orlovačko, Kotlaničko i Štirinsko jezero, kao i jezera Gornje i Donje Bare, Crno i Bijelo jezero. Zanimljivo je da se od ovih jezera Orlovačko, Gornje i Donje Bare, Crno i Bijelo nalaze unutar Nacionalnog parka „Sutjeska“, dok su Kotlaničko i Štirinsko prirodna jezera izvan granica Parka, ali su i dalje dio prirodnog bogatstva Zelengore. Orlovačko jezero, na 1.438 metara nadmorske visine, jedno je od najpoznatijih jezera Zelengore. Dugo je oko 350 metara, široko oko 100 metara i prosječno duboko oko pet metara. U njemu su zabilježene potočna pastrmka i druge vrste riba, a zbog blago nagnutih obala i planinskog ambijenta predstavlja jedno od atraktivnijih mjesta za boravak u prirodi. Za područje Kalinovika posebno su značajni južni i jugozapadni predjeli Zelengore, koji pružaju mogućnost povezivanja planinskih izleta sa prirodnim i kulturnim lokalitetima ovog kraja. Prostrani pašnjaci, udaljenost od većih urbanih centara i očuvan prirodni ambijent daju ovom dijelu planine poseban karakter i pogoduju razvoju pješačkog, planinarskog, kamping i avanturističkog turizma. Jedan od kurioziteta Zelengore jeste i činjenica da njena jezera nisu sva istog porijekla: najveći broj predstavlja tragove nekadašnjeg djelovanja lednika, dok je Borilovačko (Jugovo) jezero vještačko. Zbog izrazite bistrine vode i planinskog okruženja, jezera se s pravom nazivaju „Gorskim očima“ – njihov izgled predstavlja jedan od najprepoznatljivijih simbola Zelengore. Zelengora je bogata i biljnim i životinjskim svijetom. Na njenim prostranstvima nalaze se ljekovito bilje, bobičasto voće, šume i pašnjaci, dok je šire područje Nacionalnog parka „Sutjeska“ poznato po velikoj raznovrsnosti flore i faune. Za posjetioce koji žele da upoznaju Zelengoru izvan najpoznatijih turističkih pravaca, područje Kalinovika pruža mogućnost doživljaja planine u njenom mirnijem i autentičnijem izdanju – kroz planinske staze, jezera, pašnjake i prostrane predjele u kojima priroda i dalje ima glavnu riječ.

Vrhovinska rijeka, duga je oko 15 kilometara. Izvire u podnožju Treskavice, na području opštine Kalinovik, i teče kroz slikovite planinske predjele prije nego što se ulije u Neretvu. Sa svojim planinskim pejzažima, uskim dolinama i kanjonskim dionicama, Vrhovinska rijeka predstavlja zanimljiv prirodni lokalitet za ljubitelje prirode, planinarenja i tradicionalnog ruralnog nasljeđa kalinovačkog kraja.

Jablan vrelo nalazi se na planini Leliji, na nadmorskoj visini od oko 1.635 metara, na planinarskoj stazi „Dr Jovo Elčić“ koja iz pravca Jelašca vodi prema vrhu Velika Lelija (2.032 m). Do vrela se dolazi kroz šumske predjele i livade, preko lokaliteta Jablan do. Vrelo je poznato po izuzetno hladnoj i pitkoj vodi i predstavlja važnu tačku za osvježenje planinara na ovoj ruti. Na trasi je označeno kao izvor, a u povratku sa Velike Lelije planinari ga koriste za dopunu vode. Zanimljivost vezana za ovaj lokalitet jeste da se, prema opisu staze, na mjestu Jablan vrela nekada nalazila žandarmerijska postaja. U blizini se nalazi i Jablan do, otvoreni planinski prostor sa pogledom prema okolnim vrhovima. Jablan vrelo je tako prirodna i istorijski zanimljiva tačka na jednoj od atraktivnih planinarskih ruta Lelije, koja povezuje planinske pejzaže, šume i visoke pašnjake sa najvišim vrhom planine.

Vodopad rijeke Opačice, u naselju Potkom kod Berkovića, jedan je od najatraktivnijih prirodnih fenomena Istočne Hercegovine. Kao dio specifičnog kraškog sistema ovog područja, vodopad ima izražen periodični, odnosno sezonski karakter, zbog čega njegov izgled i intenzitet zavise od hidroloških uslova. Najizrazitiji je tokom kasne jeseni, zime i ranog proljeća, kada obilne padavine i topljenje snijega na okolnim planinskim masivima, uključujući Trusinu i Kuk, dovode do povećanog dotoka vode u Trusinsko polje. Tada Opačica postaje snažan bujični tok, a vodopad dostiže svoj puni intenzitet, obrušavajući se niz krečnjačku liticu sa visine od više od 150 metara. Tokom ljetnog sušnog perioda, površinski tok Opačice slabi, a za vrijeme dužih suša može potpuno nestati. Tada i vodopad presušuje, ostavljajući za sobom impresivnu, gotovo vertikalnu krečnjačku stijenu. U neposrednoj blizini nalazi se pećina Ratkovača, sa podzemnim hodnicima i jezerima, koja dodatno obogaćuje ovaj lokalitet. Kombinacija periodičnog vodopada, kraškog pejzaža i pećinskog sistema predstavlja značajan potencijal za razvoj eko, foto i avanturističkog turizma. Potkom, opština Berkovići – prirodni fenomen čiji se izgled mijenja sa godišnjim dobima.

Skriveno blago opštine Berkovići, usred netaknute prirode sela Dabrica, smješteno je jezero koje će osvojiti srca svih ljubitelja mira i prirodne ljepote. Dabričko jezero predstavlja oazu koja oduzima dah. Iako svojim izgledom podsjeća na prirodno jezero, Dabričko jezero je vještačkog porijekla. Nastalo je u drugoj polovini 20. vijeka nakon obustave površinske eksploatacije boksitne rude. Napušteni rudarski kop vremenom se ispunio podzemnim kraškim vodama, čime je nastalo današnje jezero. Ovo jezero očarava svojim bistrim, plavim vodama i pejzažom koji ga okružuje, dok njegova obala pruža idealan prostor za relaksaciju i uživanje u prirodi. Plave nijanse jezera savršeno se stapaju sa zelenim brežuljcima i šumama koje ga okružuju, stvarajući sliku mira i ravnoteže. U neposrednoj blizini jezera nalaze se i druge turističke destinacije poput Starog grada Koštuna, kanjona Radimlje, te brojnih vjerskih i kulturno-istorijskih spomenika.

Radimlja je rijeka u Hercegovini, desna pritoka Bregave. Izvire na južnom dijelu platoa Dabrice u općini Berkovići. Odatle teče krivudavim tokom kroz kanjon, a u Bregavu se ulijeva jugozapadno od Stoca.  Zaštićena je kao prirodna ljepota iznimne vrijednosti.  Potok Svilica u blizini ušća u Radimlju tvori vodopad Istup koji je visok više od 200 metara. 

Rijeka Bregava izvire iz stalnog vrela Bitunja, dok joj vodu povremeno daju i vrela Veliki i Mali Suhavić. Nakon približno 35 km toka, Bregava se ulijeva u rijeku Neretvu. Voda Bregave potiče i iz podzemnih kraških tokova koji dolaze kroz ponore Dabarskog polja, kao i iz padavina sa njenog neposrednog slivnog područja. Ovakav način prihranjivanja karakterističan je za kraške predjele Hercegovine.

Opačica je rječica ponornica u Istočnoj Hercegovini koja protiče kroz Dabarsko polje na području opština Berkovići i Bileća, (Republika Srpska, Bosna i Hercegovina). Ukupna dužina njenog površinskog toka iznosi oko 14 kilometara, a zajedno sa susjednom rječicom Vrijekom čini glavni vodotok Dabarskog polja. Rijeka izvire na području Trusinskog polja, odakle se podzemno i površinski kreće prema Dabarskom polju. Pri ulasku u Dabarsko polje, kod mjesta Potkom i u blizini pećine Ratkovače, formira istoimeni vodopad Opačicu, visok preko 150 metara, koji predstavlja jedan od najvećih prirodnih vodopada u regiji. U sušnom dijelu godine rijeka ima izražen periodični karakter i često presuši. Svoj površinski tok dužine oko 14 kilometara završava na području Dabarskog polja, gdje njene vode poniru kroz složeni sistem kraških ponora i estavela (prvenstveno preko ponora Ponikva i Kutskih jama). Prirodnim putem, podzemne vode Opačice pokazuju hidrološku bifurkaciju, prihranjujući izvore Bregave i sistem rijeke Trebišnjice. Nakon izgradnje savremenog hidroenergetskog sistema „Gornji horizonti”, vode koje poniru u Dabarskom polju i one koje otiču izgrađenim kanalima, odvode se kroz hidrotehničke tunele preko Fatničkog polja pravo u akumulaciju Bilećko jezero. S obzirom na to da su vode Opačice dio šireg kraškog sliva Trebišnjice i podnožja Jadranskog mora, rijeka u potpunosti pripada Jadranskom slivu. (Izvor Wikipedia)